Saturday, September 30, 2017

వ్యాసుని జన్మ వుత్తాంతము : -

-

వ్యాసుని జన్మ వుత్తాంతము : -

.

(ఈ దిగువ నున్న వృత్తాంతం మహాభారతము ఆది పర్వం తృతీయా ఆశ్వాసము నండి గ్రహించబడింది)

.

మత్స్యగంధిఁ గోరి, మౌని పరాశర్యుఁ 

డామె కన్నెతనము హతము కాని 

వరము నొసఁగి, కలియ, వ్యాసుండు జన్మించె! 

భర్తృరహిత, సంతుఁ బడసి, మురిసె

(ుండు మధుసూదన్ గారి పద్యం ...వారికి కృతజ్ఞలతో )

.

పరాశరుడు జ్యోతిష్యాస్త్రము లో ఆరితేరినవాడు . ప్రతిరోజు వార , తిది , నక్షత్రాలను తం అరచేతిలోనే చూడగల మహిమాన్వితుడు . 

ఆ రోజు దినచర్య ప్రకారము జ్యోతిష ఫలితాలను నెమరువేయు చుండగా " మరో గంటలో దివ్యమైన ముహూర్తము న జన్మించిన వారు బ్రహ్మ సమానులని " గ్రహించి ఆ విధముగా అలోచించి ఆ పుట్టుకకు గల నియమ నిబంధనలు దివ్యదృష్టితో చూడగా ... ఆ ననిమాలు 

ఇలా ఉనాయిట :-

దంపతులకు శాస్త్రోక్తము గా పెళ్ళి జరగాలి ,

బ్రాహ్మణ పురోహితునిచే పెండ్లి జరుపబడాలి ,

వదువు కన్య అయి ఉండాలి ,

వరుడు అస్కలిత బ్రహ్మచారి అయి ఉండాలి ,

లంక లో పెండ్లి జరగాలి ,

పిండోత్పత్తి ' ఆ దివ్య మూర్తాన జరిగి ఉండాలి ,

ఇన్ని నియమాల లో పుట్టే శిశువు బ్రహ్మ జ్ఞానము కలిగి , బ్రహ్మసమానుడై ఉంటాడని- అలోచిస్తూ

నదీతీరాన నడుస్తూ ఉన్న ఆ పరశరునికి ... తనే ఆ బిడ్డను ఎందుకు కనకూడదని అలోచన కలిగి చుట్టు చూడగా ......అక్కడ కనిపించిన మత్స్యగంధిని చూసి మోహించే రతి సుఖాన్ని ఇవ్వమంటాడు, ఆ రతి వెనక ఉన్న జన్మరహస్యాన్ని వివరిస్తాడు . అప్పుడు మత్స్యగంధి తన శరీరం అంతా చేపల వాసనతో ఉంటుందని, కన్యత్వం చెడిన తాను తన తండ్రికి ఏవిధంగా మొగము చూపగలని ప్రశ్నిస్తుంది. . 

చేపల వాసన పోయేటట్లుగా ఒక యోజన దూరము వరకు సుగంధం వెదజల్లేటట్లు వరాన్ని ఇస్తాడు. 

అప్పటి నుండి యోజన గంధిగా పేరు పొందింది. అప్పటి రతి గరపడానికి సంకోచిస్తున్న మత్స్యగంధి తో పరాశరుడు ఆమె కన్యత్వం చెడకుండా ఉండే వరాన్ని ఇస్తాడు. 

పగటి పూట రతి సలపడం అనే విషయం వ్యక్తపరిస్తే , అక్కడా ఉన్న ప్రదేశాన్ని మేఘాలతో కప్పేస్తాడు. నదిలో లంక ఉండనే ఉన్నది ,

బ్రాహ్మణునికై బ్రహ్మదేవుని రమ్మని కోరగా ... తన శక్తి స్వరూపాలతో పుట్టె బిడ్డకు (తన డిటో) తాను సహకరించే ప్రశ్నేలేదని ఖరాకండిగా చెప్పడం తో , నారదముని సహయము తో వివాహం జరిపించి ఆ మహత్తర కార్యానికి నాందిపలికేరు .

ఆ విధంగా రతి జరపగా ఒక తేజోవంతుడైన శిశువు జన్మిస్తాడు. ఆ శిశువు పుట్టిన వెంటనే తల్లికి తండ్రికి నమస్కరించి తపస్సుకి వెళ్ళి పోతాడు. తల్లికి ఎప్పుడైన మననం చేసుకొంటే ప్రత్యక్షమయ్యే వరాన్ని ఇస్తాడు.

తెలుగు రావటం అంటే ఏమిటి??

తెలుగు రావటం అంటే ఏమిటి??

.

తెలుగు రావటం అంటే ఏమిటి?? అనే ప్రశ్న వచ్చింది.

ఇంత చిన్నగా అడిగితే ప్రశ్న అర్ధంకాదు వివరిస్తాను చూడండి.

..

తెలుగులో మాట్లాడటం రావటమా(వాడుక భాష)? అంటే భందుమిత్రులతోబాటుతెలుగువారితో మాట్లాడ గలిగేంత రావటం.

తెలుగు నుడికారపు మెదటి సందువరకు వచ్చి ఆగిపోతారు 

ఈ తరహా వాళ్ళు.

లేక

తెలుగు చదవటం రాయటం మెదలుగునవి రావటమా …?? వీరికి మాట్లాడటంతో కలిపి,పేపర్లు చదవటం, బస్సుల పేర్లు,సినిమా పోష్టర్ల పేర్లు చదవటానికి,తల్లి దంద్రులకు బందువలకు లేఖలు లేక వేగులు రాయటానికి సరిపడా వస్తుంది(సంసృతాంద్రము అంతగారాదు పరిసరాల బట్టి కొద్ది కొద్దిగా వస్తుంది.)

లేక

తెలుగు సాహిత్యం అంటే మక్కువ,తెలుగు కవితలు బాణీలు, కధలు వగయిరా వగయిరా…. ? వీరికి తెలుగు పుస్తకాలు చదవాలన్ని ఆశక్తి,తెలుగు సాహిత్యంలో ఉన్న పాతకొత్తవింత దోరణులు స్పృసించగల సత్త మరియు అలాంటి తపన ఉంటుంది…కొంత మంది ఒక అదుగు ముందుకేసి హైకులు,కవితలు,కవితలు లాంటివి రాస్తూ కొద్దిగా సాహితీ అభిమానం చూపిస్తుంటారు.

లేక

శ్రీశ్రీశ్రీ పండితారద్యుల పాపయ్య శాస్త్రీ , సహస్రఘనాపాటి అన్నా రేంజిలో 

ఉండాలా ??

వీరు తెలుగుసాహితీ సంఘంలో ఒకపట్టాన దిట్టలు ( మన కొత్తపాళీ గారు, తాడేపల్లిగారు ,రానారే గారు, కస్తూరిగారు… ఇంకా ఇలాంటీ సాహితీసముద్రపుత్రులు వృత్తి ప్రవృత్తి ఒకటిగా … అదీ తెలుగుగా కలిగినవారుకూడా వస్తారు…

..

మరి చెప్పండి ఇప్పుడు,ఏంటి అస్సలు తెలుగు రావటం అంటే??

.

ఓరి బుడతడా..!!! మరి నువ్వు ఏకోవకు వస్తావు అని అడగాలి అనుకుంటున్నారా…. అంతో కొంత చివరినుంచో రెండోరకం తరగతిలోకి వచ్చాను మొన్నీమద్య….

అదీ మరి… ఇప్పుడు చెప్పండి… తెలుగు రావటం అంటే ఏమిటి…??

.

మద్యతరగతి అని ఒక తరగతి ఉంటుంది,

వారికి తెలిసిందే లోకం వారికి తెలిసిందే న్యాయం,చెబితేకోపం చెప్పకపోయినకోపం,వారికి తెలిసిందే సాహిత్యం,మళ్ళ ఎమన్న అందామన్నా చిక్కే…. వీరు సాహిత్యంలో హిట్లర్ రకం అన్నమాట అంటే తెలివయిన వారుకాని మూర్ఖోన్ముఖులు వీరలా రావటం కూడా తెలుగు రావటం…. ఇలా అవ్వలా ???

సదరు పెద్దలు… సమాదనాలు ఇస్తారు అని ఆశిస్తూ….

ఎచటికి మన ప్రయాణం !

ఎచటికి మన ప్రయాణం !

-నిర్వేదం 

.

పిచ్చి కుదిరితే గానీ పెళ్ళి కుదరదు,పెళ్ళి కుదిరితే గానీ పిచ్చి 

కుదరదు అన్నట్టు సొంతంగా పూనుకుని ఏదైనా చేస్తే అది కాస్తా ఎదురుతంతే అభాసుపాలవుతామని జనం గట్టిగా అడిగితే గానీ చెయ్యని జడత్వం ప్రభుత్వంలో ఉంది.

తమకేం కావాలో తెలియని అజ్ఞానం వల్ల అన్నిటికీ ప్రభుత్వం మీద ఆధారపడుతూ సొంతంగా ఆలోచించి సరైన పరిష్కారం కోసం డిమాండు చెయ్యని బద్ధకం ప్రజల్లో ఉంది.

టపటపా స్కూళ్ళూ కాలేజిలూ సాంక్షన్ చేయించేసుకుని బొట్లేరింగ్లీషు టకటకా చదివేసి ఉన్న పది ఉద్యోగాలకి వంద మంది పోటీ పడితే ఎంత గింజుకున్నా పదిమందికే ఉద్యోగాలు వస్తాయి.ఆ పదిమందీ కాలరెగరేస్తూ పోటుగాళ్ల మాదిరి పోజులు కొడుతున్నారు.

మిగిలిన 90 మందిలో మా కులానికి రిజర్వేషన్ శాతం పెంచితే గానీ తమకు మరిన్ని ఉద్యోగాలు రావని కొన్ని కులాల వాళ్ళూ వాళ్ళకి పెంచితే మా వాటా తగ్గుతుందని కొన్ని కులాల వాళ్ళూ కొట్టుకు చావడమే తప్ప కలిసి కూర్చుని తెలివిగా ఆలోచించి సమస్యకి మూలం చూసి సరైన పరిష్కారం కోసం ప్రయత్నించాలనే సద్బుద్ధి లేదు.

ఒకసారి రాగింగులో సీనియర్లు ఆరవ వేదం అంటే ఏమిటి అని అడిగారు - 

నేను నిర్వేదం అని చెప్పాను!

ఆటుపోట్లు...జయ లలిత సినీ జీవితం .

ఆటుపోట్లు...జయ లలిత సినీ జీవితం .

(తెలుగు వారికి తెలిసిన జయలలిత.)

.

జయలలిత నాటి మైసూర్ రాష్ట్రంలోని మాండ్యా జిల్లా పండవపురా తాలూకాలోని మెల్కోటేలో 1948, ఫిబ్రవరి 24న జన్మించారు.

ఆమె తల్లిదండ్రులు జయరాం, వేదవల్లి(సంధ్య)లు. 

ఆ కాలంలో సంధ్య ప్రముఖ సినీ నటిగా వెలుగొందారు. జయరాం తాత మైసూరు సామ్రాజ్యంలో వైద్యునిగా పనిచేసేవారు. జయలలిత రెండేళ్ల వయస్సులోనే తండ్రి జయరాం మరణించారు. 

దీంతో సంధ్య బెంగళూరులోని తన తల్లిదండ్రుల ఇంటికి చేరుకుంది. ఆ తర్వాత చెన్నై కేంద్రం సాగుతున్న తమిళ చిత్రాలలో నటించడం ప్రారంభించింది. 

అప్పుడే వేదవల్లి తన పేరును సంధ్యగా మార్చుకుంది. జయలలిత చెన్నైలోని సేక్క్రేడ్ హార్ట్ మెట్రిక్యూలేషన్ స్కూల్‍‌లో ప్రాథమిక విద్యను అభ్యసించింది. జయలలిత చదువులో రాణించడంతోపాటు తన తల్లి నటిస్తున్న చిత్రాలలో కూడా నటిస్తుండేది. చదువుకు ఆటంకం కలగకుండా ఆమె తల్లి చూసుకునేది. 

ఈ క్రమంలో ఆమె నటించిన ఈపిస్ట్లి అనే ఇంగ్లీష్ చిత్రం 1961లో విడుదలైంది.

హీరోయిన్‌గా ఆమె మొదటిసారిగా నటించిన కన్నడ చిత్రం చిన్నదా గంబి. ఈ చిత్రం 1964లో విడుదలైంది. ఆ తర్వాత ఏడాది తమిళంలో విడుదలైన వెన్నెరా అదాయి చిత్రంలో నటించారు. 

అదే ఏడాది తెలుగులో వచ్చిన ‘మనుషులు మమతలు' చిత్రంలో నటించారు. అలా జయలలిత తెలుగు, తమిళ, కన్నడ భాషల్లో దాదాపు 140 చిత్రాల్లో నటించారు. జాతీయ అవార్డుతోపాటు పలు ఫిల్మ్‌ఫేర్ అవార్డులను కూడా ఆమె సొంతం చేసుకున్నారు. 

సినీ జీవితం సమాప్తం.

బాలనాగమ్మ స్టెజినాటకరచయిత" ఎవరు?

బాలనాగమ్మ స్టెజినాటకరచయిత" ఎవరు?
.
కణ్వశ్రీ
కణ్వశ్రీ నాటక రచయిత మరియు సినీ రచయిత.
ఇతని అసలు పేరు మైసూరు చంద్రశేఖరం[. చంద్రశేఖర కణ్వశ్రీ,
కణ్వశ్రీ, విద్వాన్ కణ్వశ్రీ అనే పేర్లతో రచనలు చేశాడు.
ఇతడు నెల్లూరు జిల్లా, కోట గ్రామంలో జన్మించాడు. అధ్యాపక వృత్తిలో ఉన్న ఇతడు నెల్లూరులో లలితకళానిలయాన్ని స్థాపించాడు. నెల్లూరు యాసలో నాటకం వ్రాసిన తొలి రచయితగా ప్రసిద్ధుడు.
ఇతని నాటకాలన్నీ లలితకళానిలయం పక్షాన రాష్ట్రమంతటా ప్రదర్శింపబడి ప్రేక్షకుల ఆదరాభిమానాలను చూరగొన్నాయి. ఇతని బాలనాగమ్మ, మాయాబజార్ నాటకాలను నేటికీ సురభి నాటకసమాజం ప్రదర్శిస్తున్నది. ఇతడు మద్రాసులో స్థిరపడిన తరువాత కొన్ని సినిమాలకు మాటలు, పాటలు వ్రాశాడు.
నాటకాలు !
అజాతశతృ (1948)
ఆనాడు (1948)
ఇదా ప్రపంచం (1950)
బాలనాగమ్మ (1950)
మాయాబజారు (1950)
నాటికలు[మార్చు]
లవ్ ఈజ్ బ్లైండ్ (1970)
సినీగీతాలు !
ఈ క్రింది సినిమాలలో పాటలను వ్రాశాడు
శ్రీ కృష్ణ పాండవ యుద్ధం
నీడలేని ఆడది
అమ్మాయిలూ జాగ్రత్త
.


అహా! ఆ కృష్ణుని వేణుగానం రాధికకి ఇలాగే వినిపించిందా?

అహా! ఆ కృష్ణుని వేణుగానం రాధికకి ఇలాగే వినిపించిందా?

(దేవుల పల్లి కృష్ణ శాస్త్రి గారి కవిత)

-

ఎలదేటి చిరుపాట సెలయేటి కెరటాల

పడిపోవు విరికన్నె వలపువోలె

.

తీయని మల్లెపూదేనె సోనలపైని

తూగాడు తలిరాకు దోనెవోలె

.

తొలిప్రొద్దు తెమ్మెర త్రోవలో పయనమై

పరువెత్తు కోయిల పాటవోలె

.

వెల్లువలై పారు వెలది వెన్నెలలోన

మునిగిపోయిన మబ్బుతునుకవోలె

.

చిరుత తొలకరివానగా, చిన్ని సొనగ,

పొంగిపొరలెడు కాల్వగా, నింగి కెగయు

.

కడలిగా, పిల్లగ్రోవిని వెడలు వింత

తీయదనముల లీనమైపోయె నెడద!

.

(వడ్డాది వారి చిత్రం.)

తాపసుని జీవయాత్ర!


-

-

తాపసుని జీవయాత్ర!

(పోతనామాత్యుడు..భాగవతంలో..)

పరమాత్మకు భిన్నమైన పదార్థమంటు ఏదీ లేదు.

సత్పురుషులు శరీరాదులపై ఆత్మభావన వదులుతారు. 

ఇతర విషయాలమీద వ్యామోహం విడుస్తారు. 

మహనీయైలైన మాధవుని చరణారవిందాలను మనస్సులో అనుక్షణమూ నిల్పుకుంటారు. విష్ణుసంబంధ మగు పరమపదమే అన్నింటికంటె ఉత్తమస్థానమని గ్రహిస్తారు. 

ఈ రీతిగా శాస్త్ర జ్ఞాన బలము అనే మంటలో విషయవాసనలను తగులబెట్టి వారు దేని మీదా అపేక్ష లేకుండా ఉంటారు.

.

శరీరం విసర్జించేటప్పుడు ఇంద్రియాలతో సంబంధం వదలనివాడు వాటితో సహా గుణమయమైన బ్రహ్మాండంలో ఖేచరులు, సిద్ధులు, విహరించడానికి అనువైనది, అణిమాదులైన ఐశ్వర్యాలన్నింటితో కూడినట్టి బ్రహ్మలోకం చేరుతాడు. విద్య, తపస్సు, యోగం, సమాధులను అనుష్ఠించి లింగశరీరాన్ని వాయులీనం చేసిన యోగీశ్వరులు బ్రహ్మాండం లోపల, వెలుపల సంచరిస్తుంటారని పెద్దల మాట. 

కల్పాంతంలో అనంతుని వదనమునుండి వెలువడే కరాళాగ్ని 

జ్వాలల్లో దగ్ధమయి పోతున్న త్రిలోకాలను చూస్తాడు. 

అందువల్ల జనించే అగ్ని దాహం సహించలేక అక్కడనుండి బ్రహ్మలోకం చేరుకుంటాడు, అక్కడే నివసిస్తాడు.

.

ఇలమీఁద మనువు లీరేడ్వురుఁ జనువేళ; 

దివసమై యెచ్చోటఁ దిరుగుచుండు

మహనీయ సిద్ధవిమాన సంఘము లెందు; 

దినకరప్రభములై తేజరిల్లు

శోక జరా మృత్యు శోషణ భయ దుఃఖ; 

నివహంబు లెందు జనింపకుండు 

విష్ణుపదధ్యాన విజ్ఞాన రహితుల; 

శోకంబు లెందుండి చూడవచ్చు

-ఆ.

పరమసిద్ధయోగి భాషణామృత మెందు 

శ్రవణ పర్వమగుచు జరుగుచుండు

నట్టి బ్రహ్మలోకమందు వసించును

రాజవర్య! మరల రాఁడు వాఁడు.

.

భావము:

భూలోకంలో పదునల్గురు మనువులు పుట్టి గిట్టే కాలమంతా కలిస్తే 

బ్రహ్మలోకంలో ఒక్క దినమవుతుంది. అక్కడ మహనీయులైన సిద్ధుల విమానాలు సూర్యతేజంతో విరాజిల్లుతుంటాయి. శోకం, వార్ధక్యం, 

మృత్యువు, కృశత్వం, భయం, దుఖం – ఇలాంటి బాధ లక్కడలేవు. 

హరిచరణాలను ధ్యానించాలనే తెలివి లేక మూఢులైన వారి శోకస్థితిని బ్రహ్మలోకం నుండి గమనించవచ్చు. శ్రేష్ఠులైన సిద్ధులూ, యోగులూ అమృతాప్రాయంగా సంభాషించుకోవడాన్ని చెవుల పండువుగా అక్కడ వినవచ్చు. అలాంటి బ్రహ్మలోకంలో అతడు నివసిస్తాడు. మళ్ళీ ఆ లోకంనుండి తిరిగి రానేరాడు.


Friday, September 29, 2017

గరికిపాటివారు ప్రస్తావించిన ఒమర్ ఖయాం పద్యం !

గరికిపాటివారు ప్రస్తావించిన ఒమర్ ఖయాం పద్యం !

.

ఉండగ చిన్ని పాకయు, పరుండగ చాపయు రొట్టెలొక్కటో

రెండొ భుజింప, డెంద మలరింపగ ప్రేయసి చెంతనుండగా

పండుగ గాదె జీవితము! భ్రష్ట నికృష్టుల కొల్వు సేయుటల్

దండుగ గాదె! ప్రాణికి స్వతంత్రత కంటెను స్వర్గమున్నదే?

ఓదార్పు!

ఓదార్పు!

ఓదార్పు ఒకసారే కోరుకోవాలి

తరువాత మనల్ని మనమే ఓదార్చుకోవాలి .... ఆధారపడవద్దు

బాధను మిగులుస్తాయి బయట బంధాలు

ఆనందం నిపుతుంది ఆత్మ సంబంధం !


జన పద గీతం_చల్ మోహనరంగా !

జన పద గీతం_చల్ మోహనరంగా !

-

నీకు నీ వారు లేరు నాకు నావారు లేరు

ఏతి ఒడ్డున ఇల్లు కడదాము పదరా చల్ మోహనరంగా

నీకు నాకు జోదు కలిసెను గదరా

మల్లె తోటలోన మంచి నీళ్ళ బావి కాద

ఉంగరాలు మరిచి వస్తిని కదరా ||చల్ మోహనరంగ||

,

కంటికి కాతుకేట్టీ కడవా సంకాన బట్టి

కంటి నీరు కడవ నింపితి గదరా ||చల్ మోహనరంగ||

.

గుట్టు దాటి ప్పుట్టదాటి - ఘనమైన అడవిదాతి

అన్నిదాటి అడవి బడితిమి కదరా ||చల్ మోహనరంగ||

.

నీకి నాకు జోడు అయితే - మల్లెపూలా తెప్పగట్టీ

త్ర్ప్పమీద తేలిపోదము పదరా ||చల్ మోహనరంగ||

.

అదిరా నీ గుండెలదరా - మధురా వెన్నెల రేయి

నిదరాకు రమ్మంటిని కదరా ||చల్ మోహనరంగ||

ప్రహ్లాద చరిత్ర లోని కొన్ని పద్యాలు. (పోతనామాత్యుడు.)

ప్రహ్లాద చరిత్ర లోని కొన్ని పద్యాలు.


(పోతనామాత్యుడు.)


చదువని వాడజ్ఞుండగు


చదివిన సదసద్వివేక చతురత గలుగున్ !


చదువగ వలయును జనులకు


చదివించెద నార్యులొద్ద చదువుము తండ్రీ !


చదివించిరి నను గురువులు


చదివితి ధర్మార్ధ ముఖ్య శస్త్రంబులు నే


చదివినవి గలవు పెక్కులు


చదువులలో మర్మమెల్ల చదివితి తండ్రీ !!


ఇందు గలడందు లేడని


సందేహము వలదు చక్రి సర్వోపగతుం


డెందెందు వెదకి జూచిన


అందందే గలడు దానవాగ్రణి వింటే !!


మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు


మధుపంబు బోవునే మదనములకు !


నిర్మల మందాకినీ వీచికల దూగు 


రాయంచ సనునె తరంగిణులకు !


లలిత రసాల పల్లవ ఖాదియై చొక్కు


కోయిల సేరునే కుటజములకు !


పూర్ణేందు చంద్రికా స్ఫురిత చకోరక


మ్మరుగునే సాంద్ర నీహారములకు !


అంబుజోదర దివ్య పాదారవింద


చింతనామృత పాన విశేష మత్త


చిత్త మే రీతి నితరంబు చేర నేర్చు


వినుత గుణ శీల మాటలు వేయు నేల !!


కమలాక్షు నర్చించు కరములు కరములు


శ్రీనాథు వర్ణించు జిహ్వ జిహ్వ 


సుర రక్షకుని జూచు చూడ్కులు చూడ్కులు


శేషశాయికి మ్రొక్కు శిరము శిరము 


విష్ణు నాకర్ణించు వీనులు వీనులు 


మధువైరి దవిలిన మనము మనము 


భగవంతు వలగొను పదములు పదములు


పురుషోత్తముని మీది బుద్ధి బుద్ధి

ఏడూ కొండలవాడా వెంకటేశా తిరుమలేశా... శ్రీనివాసా!

ఏడూ కొండలవాడా వెంకటేశా

తిరుమలేశా... శ్రీనివాసా!

ఇంకా కొనసాగుతున్న తమిళ భాష పెత్తనం!

భాషా ప్రయుక్త రాష్ట్రాల ఏర్పాటులో ఆంద్ర రాష్ట్రంలో భాగమైన తిరుమల తిరుపతి దేవస్థానం పూర్వపు తమిళ ఆధిపత్యంలోనే ఇంకా ఉన్నట్లుగా అనిపిస్తుంది. ఇందుకు ఉదాహరణగా కొన్ని రకాలైన సేవల పేర్లను పరిశీలించండి :

పరకామణి

కొయిల్ ఆళ్వార్ తిరుమంజనం

తిరుచ్చి

తిరుమాడవీధి

తిరుప్పావై

ఊంజల్ సేవై

తిరుమంజనం

తోమాల సేవ

మేల్చాట్ వస్త్రం

పోటు

పడి

వగపడి

చెప్పుకుంటూ పోతే ఎన్నో అర్ధం కాని అరవ పేర్లు. 

తమిళ భాషకు వ్యతిరేకంగా చెప్తున్న విషయం కాదు, తెలుగు భాషపై వున్న అభిమానం మాత్రమే. 

ఇలాంటి వాటిని పట్టించుకొనే నాధుడు లేడు. 

పరకామణి అంటే కానుకలు లెక్కించే ప్రదేశం, ఊంజల్ సేవ అంటే ఉయ్యాల సేవ అని, పోటు అంటే వంట గది అని, మేల్చాట్ వస్త్రం అంటే శేష వస్త్రం అని తెలుగులో (ఇంకా సరైన, ఖచ్చితమైన పేర్లు ఉండచ్చు) ఉపయోగించలేమా?

కాళిదాసు వ్యాసుని చకార కుక్షి అనేవాడట. !

చకారకుక్షి!
_
కాళిదాసు వ్యాసుని చకార కుక్షి అనేవాడట.
భారతం చాలా పెద్ద గ్రంధం. అందులో లక్షకు మించిన శ్లోకాలున్నాయి. అంతపెద్దగాధని వివరించేటప్పుడు ఆశ్లోకాలలో పాదపూరణకు
'చ'కారం యెక్కువగా వాడారట!
.
అదీ కాళిదాసు ఆయన్ని చ-కార కుక్షి యంటానికి కారణం.
కాళిదాసు విశ్వనాథుని దర్శంచేందుకు ఒకపర్యాయం కాశీ వెళ్ళాడు.
అక్కడ ఒకపరిచాయకుడు ఆయనకు ఆలయప్రాంగణంలోని వ్యాసుని విగ్రహం వద్దకు తీసికెళ్ళి " వీరు వ్యాసులవారు" అనిపరిచయం చేస్తూ విగ్రహం చూపారట.
కాళిదాసు" ఓహో వీరా ఆచకారకుక్షి " అంటూ విగ్రహం బొడ్డులోనికి తన వేలు దూర్చారట. అంతే ఆవేలు యిరుక్కుపోయింది.
కాళిదాసు ఆశ్చర్య పడుచుండగా ఆవిగ్రహంనుండి " మనవడా! నాపొట్టలో చకార లెక్కువ ఉన్నాయని నన్నాక్షేపిస్తున్నావుగదా! ద్రౌపది పాండవులు వారి బంధుత్వాలను గురించి చకారం లేకుండా ఒక్క శ్లోకంచెప్పు,? చెప్పావో నీవేలూడుతుంది. అన్నాడట.
.
కాళిదాసు వినయంగా తలవంచి" తాతగారూ! నాకుమీరంటే చాలాఅభిమానం.ఊరక యేదోవేళాకోళానికల్లా అన్నాను గానీ మరేదీ గాదు. మీవలెశ్లోకం వ్రాయటం నాచేతనౌతుందా? అయినా ప్రయత్నిస్తాను. ఆశీర్వదించండి" అనిపలికి -
-
శ్లో: ద్రౌపద్యా ః పాండుతనయాః
పతి ,దేవర, భావుకాః,
నదేవరో ధర్మరాజః
సహ దేవో నభావుకః; -
-
అని వెంటనే ఒకశ్లోకం చెప్పారట. నెచ్చుకుంటున్నానయ్యా!
నీపాండిత్యానికి, చిరాయుష్మాన్భవ! అని ఆశీర్వదించారట.
కాళిదాసు వేలు బయట పడింది.
ఇంతకీ దీనికి అర్ధంయేమిటి అని మీసమదేహంకదూ!
చెపుతా వినండి.
-
" ద్రౌపదీ దేవికి పాండవులతో భర్త, మరది , బావగారు,
అనేమూడురకాల బాంధవ్యాలున్నాయి.
ధర్మరాజు మరదికాడు , సహదేవుడు బావగాడు"
అనిదీవియర్ధం! చూశారా కాళిదాసు ప్రతిభ!
కాళికా వర ప్రసాదిగదా ఆతవికి యిక తిరుగేది?

-

':రాజరాజేశ్వరీ దేవి :-('విజయదశమి' ) :

శుభోదయం-దసరా శుభాకాంక్షలు ! 

-

ఆశ్వయుజ శుద్ధ దశమి -తొమ్మిదో రోజు 

(విజయదశమి' ) :రాజరాజేశ్వరీ దేవి -

శ్లో|| సర్వమంగళ మాంగల్యే శివే సర్వార్థ సాథకే,

శరణ్యే త్య్రంబకేదేవి నారాయణి నమోస్తుతే

-

అంటూ స్తుతిస్తే అమ్మలగన్న అమ్మ దుర్గాదేవి సర్వసంపదలను ప్రసాదిస్తుందని విశ్వాసం. 

ఆ శక్తి స్వరూపిణి, మహేశ్వరి, పరాశక్తి, జగన్మాత లేకుంటే పరమేశ్వరుడైనా ఏమీ చెయ్యలేడని శివునికి యొక్క శక్తి రూపమే ”దుర్గ” అని ఆదిశంకరాచార్యులు అమృతవాక్కులో పేర్కొన్నారు.

ఈ దుర్గాదేవి రాత్రి రూపం గలదని, పరమేశ్వరుడు పగలు రూపం గలవాడని పురాణాలు చెబుతున్నాయి.

అందుచేత శివునికి అర్ధాంగిగా పూజలందుకుంటున్న మహేశ్వరిని నవరాత్రుల సందర్భంగా రాత్రి సమయాల్లో అర్చిస్తే.. సర్వపాపాలు తొలగిపోయి, సమస్త కోరికలు సిద్ధిస్తాయని పురోహితులు చెబుతున్నారు.

ఈ విజయదశమి నాడు స్త్రీలు ఎంతో సుందరంగా బొమ్మల కొలువు తీర్చిదిద్ది ముత్తైదువులను పిలిపించుకుని పేరంటం పెట్టుకుని వారికి వాయినాలతో సత్కరించి వారి ఆశీస్సులను పొందుతారు.

నయం గోచి ఆయిన మిగిలింది.😂


-

G S T -Effect !

-

నయం గోచి ఆయిన మిగిలింది.😂

నీ కన్నుల లోనా దాగెను లే వెన్నెల సోనా

-

ఘంట సాల పాటల్లో నా కెంతో ఇష్టమైన పాటల్లో ఇదొకటి.

ఘంటసాల గారి స్వరం చక్కని స్థితిలో, మాధుర్యం నిండి ,

మంచి కండిషన్ లో ఉన్న రోజుల్లో పాడిన పాట. 

-

ఈ సినిమాలో పాటలన్నీ ఇష్టమైనా...ఈ పాటంటే ప్రత్యేమైన ఇష్టం... 

శ్రీ శ్రీ సాహిత్యం, రాజేశ్వర రావు సంగీతం, 

ఘంటసాల గానం....ఈ మూడూ ఈ పాటతో నా అనుబంధం

"నీ కన్నుల లోనా

దాగెను లే వెన్నెల సోనా

చకోరమై నిను వరించి

అనుసరించినానే....

శ్రీ శ్రీ ఆణిముత్యం......!! 

ఈ పాట మీద ఎవరో "విప్లవ గీతాలు రాసే మీరు ఈ పాట రాయడఏమిటి" అని అడిగితే 

"అవునయ్యా, నా హృదయంలో నిదురించేది సోషలిజమూ, కలలో కవ్వించేది కమ్యూనిజమూ" అని చెప్పిన

సంగతి చాలా మందికి తెలిసే ఉంటుంది కదా!

-

ఈ పాటలో పియానో ప్లే చేసిన చేతులు సాలూరి రాజేశ్వర రావు గారి అబ్బాయి గారివి అట.

.

http://www.youtube.com/watch?v=3O5Uh4huG2k

ఆరుద్ర గారి అపురూపమైన నవల “ఆడదాని భార్య”!


-

ఆరుద్ర గారి అపురూపమైన నవల “ఆడదాని భార్య”!

-

వ్యాసకర్త: ఏల్చూరి మురళీధరరావు

**************

మహాకవి ఆరుద్ర సినిమా రంగప్రవేశం చేసి డిటెక్టివు కథారచన పట్ల ఆసక్తి చూపిన పందొమ్మిదివందల యాభై దశకం నాటికే తెలుగు అపరాధ పరిశోధక నవలల రాజధాని వేంకట పార్వతీశ్వర కవుల పిఠాపురం నుంచి టెంపోరావ్, కొమ్మూరి సాంబశివరావు గారల చెన్నపట్నానికి తరలివచ్చింది. అప్పటికే ఇంగ్లీషు, బెంగాలీ, రష్యన్ భాషల గ్రంథానువాదయుగం ముగిసి పూర్తిగా స్వతంత్రస్థాయిలో రచనలు వెలువడటం మొదలయింది. తొలినాటి రచనలలో లాగా గరళగ్రాంథికంలో రాయటం మాని రచయితలు సరళమైన వ్యావహారికాన్ని అభిమానింపసాగారు. క్రౌను కంటె చిన్నగా చేతికి అనువైన పోట్ ఆక్టెవో పాకెట్ బుక్ సైజులో న్యూసుప్రింటు కాగితం మీద జైహింద్ వారి స్పష్టమైన 10 పాయింటు, 12 పాయింటు ఇంగ్లీషు బాడీ ఫాంటులో 22 పాయింటు గ్రేట్ ప్రైమర్ శీర్షికలతో, త్రివర్ణ ముఖచిత్రంతో అందంగా అచ్చయి అందుబాటులోకి వచ్చిన ఆ నవలల కేర్పడిన ప్రచారం ఆ రోజుల్లో అంతా ఇంతా కాదు. అందులో కొన్ని అంచులకు ఎర్రరంగు అద్ది, చూడగానే ఇది అపరాధ పరిశోధక నవల అని గుర్తుపట్టడానికి వీలుగా ఉండేవి. ఆంధ్రాంగ్లాలలో నిష్ణాతులై అప్పటికే సృజనరంగంలో పదిలమైన స్థానాన్ని సంపాదించుకొన్న కొవ్వలి లక్ష్మీనరసింహారావు, టెంపోరావ్, వై.వి. రావు, కొమ్మూరి సాంబశివరావు, కనకమేడల వెంకటేశ్వరరావు, విశ్వప్రసాద్, శ్రీభగవాన్, విజయా బాపినీడు, కొమ్మిరెడ్డి వంటి రచయితలు పుంఖానుపుంఖంగా రచిస్తున్న రోజులలోనే రచయితలుగా చెప్పుకోదగిన ప్రసిద్ధికి రాని వి.ఎస్. అవధాని ‘ఇంటిదొంగ’, ‘సినిమారంగం’ పత్రిక ఉపసంపాదకులు గడియారం వెంకట గోపాలకృష్ణ (జి.వి.జి) గారి ‘తేనెపూసిన కత్తి’, ‘ముగ్గురు కుంటివాళ్ళు’, ఉషాకిరణ్ ‘దేవతా? దెయ్యమా?’, డి. మనోహరి ‘లేడీ కిల్లర్’, నరేంద్ర ‘మొండిచెయ్యి’, కృష్ణమోహన్ ‘నలిగిన నల్లగులాబి’, డాక్టర్ మల్లికార్జునరావు ‘శవం రాసిన వుత్తరం’, గుత్తా బాపినీడు ‘చంపు చూద్దాం’, తారా రామమూర్తి ‘పెళ్ళిరోజు ప్రమాదం’, ముక్కామల ‘జేబుదొంగ జగ్గూ’ వంటి నవలలన్నీ మూడేసి నాలుగేసి పునర్ముద్రణలకు కూడా నోచుకొన్నాయి.


కొమ్మూరి నవలల సంగతి చెప్పనక్కరలేదు. ఆయన ‘ఆధునిక గ్రంథమాల’ను స్థాపించి అచ్చువేసిన డిటెక్టివు నవలలు ఆంగ్ల విద్యాధికుల ఇండ్లలో సైతం గౌరవార్హమైన చోట పుస్తకాల బీరువాలలో దర్శనమిచ్చేవి. వై.వి. రావు గారి ‘డిటెక్టివ్’ మాసపత్రిక, చక్రపాణి గారి ప్రోద్బలంతో వెలువడిన ‘ఆంధ్రజ్యోతి’, ’యువ’ పత్రికల మూలాన పాంచకడీదేవు, రమేశ చంద్ర దత్తు, నీహార రంజన్ గుప్తా తెలుగిళ్ళలోకి చొచ్చుకొని వచ్చారు. ఆ ప్రాచుర్యానికి ప్రాతిపదికగా చందమామ పబ్లికేషన్స్ వారు ‘నేరపరిశోధన’ సంపుటాలను వెలువరించారు. కొమ్మూరి సాంబశివరావు గారి ‘మంజూష’ పత్రికలో ఆయన కథలే గాక సుప్రసిద్ధ భాషాంతర రచనల అనువాదాలు, ధారావాహికాలు, ఆరుద్ర వంటి ప్రఖ్యాతకవుల రచనలు కూడా వెలువడుతుండేవి. ఆర్థర్ కానన్ డయల్ సృష్టించిన షెర్లాక్ హోమ్సు, ఎర్ల్ స్టాన్లీ గార్డ్నర్ కల్పించిన లాయర్ పెర్రీ మేసన్ పాత్రలకు దీటుగా పాంచకడీదేవు ప్రచారంలోకి తెచ్చిన డిటెక్టివు అరిందముడు, నీహార్ రంజన్ గుప్తా సృష్టించిన డిటెక్టివు కిరీటి రాయ్ ల లాగానే టెంపోరావ్ గారి డిటెక్టివు పరశురామ్, కొమ్మూరి సాంబశివరావు గారి డిటెక్టివు యుగంధర్, అసిస్టెంటు రాజు, అప్పుడప్పుడు అసిస్టెంటు కాత్యా, ఇన్‌స్పెక్టరు స్వరాజ్యరావు ఆంధ్రుల అభిమానపాత్ర లయ్యారు. ఉషాకిరణ్ రచనల్లో డిటెక్టివు సుధాకర్, భార్య సుధ; విశ్వప్రసాద్ డిటెక్టివు భగవాన్ (కథలలో “భగవాన్ గారు” అని వ్యవహరించేవారు); ఆదనేని ఈశ్వర్ డిటెక్టివు సవ్యసాచి; మనోహరి డిటెక్టివు రవీంద్రుడు; గిరిజశ్రీ భగవాన్ డిటెక్టివు నర్సన్, అసిస్టెంటు కృపాల్, చక్రధర్ డిటెక్టివు శోభన్ తెలుగిళ్ళలోని ఆత్మీయవ్యక్తులైన రోజులవి. కొడవటిగంటి కుటుంబరావు ‘కెయాస్ ఆనంద్ కథలు” చెప్పుకోదగినవి. కనకమేడల వెంకటేశ్వరరావు వంటి విద్వాంసుడు, సత్కవి పద్యరచన మానివేసి, సినిమాలలోకి దిగి హీరో కాంతారావు గారితో “విజయ ఢంకా” అని విడుదలకు నోచుకోని విఫలచిత్రాన్ని తీసి చేతులు కాల్చుకొని, సొంతంగా ఇంటి వెనకే చిన్ని ట్డ్రెడిల్ ప్రెస్సును పెట్టుకొని డిటెక్టివు కిషోర్ నాయకుడుగా ‘ఒంటికంటి రహస్యం’, ‘మోసగించిన వీలునామా’ వంటి నవలలను రాసి, మళ్ళీ నిలదొక్కుకోగలిగారు. పాలగుమ్మి పద్మరాజు ‘చచ్చి సాధించేడు’ కూడా అప్పట్లో పేరెన్నిక గన్న అపరాధ పరిశోధక నవల. టెంపోరావ్ గారు ‘టెంపో’ అని ఇంగ్లీషు పత్రికను స్థాపించి డిటెక్టివు వాలి, అసిస్టెంటు గిరి పాత్రలను ప్రకల్పించి తెలుగులోనూ, ఇంగ్లీషులోనూ కూడా ఆ నవలలను ప్రకటించేవారు. వాటి ప్రాచుర్యాన్ని, ఆ రచయితలకు సమాజంలో ఏర్పడిన గౌరవాన్ని ఈ రోజు ఊహించటం కూడా సాధ్యం కాదు.


ఆంగ్లవిద్యాధికులైన పెద్దలకు మాత్రమే పరిచితమైన దేశకాలపరిస్థితులు ఈ పుస్తకాల మూలాన అందరికీ అందుబాటులోకి వచ్చాయి. ఎన్నో అస్తిత్వసమస్యలతో, చీకాకులతో నిత్యం వ్యాకులితులై ఉండే సామాన్యులు ఈ రచయితలు సృష్టించిన అపూర్వమైన కాల్పనికజగత్తులో సంచరిస్తూ దైనందినజీవితంలో పరిష్కరించలేకపోతున్న అంశాలను తమకెంతో అభిమానపాత్రుడైన పరిశోధకునితోపాటు కథాగతంగా తామూ భాగస్వామ్యాన్ని వహించి పరిష్కరించినప్పటి వారి ఆ ఆనందాన్ని మాటల్లో వర్ణించటం సాధ్యం కాదు. అందువల్లనే ఈ నవలలను అంత తాదాత్మ్యంతో మనసుపెట్టి చదవటం జరిగేది. వాటి అసాధారణమైన ప్రభావశీలిత వల్ల పుస్తకాలను అద్దెకిచ్చే కొన్ని వేల ఇంటింటి గ్రంథాలయాలు తెలుగుదేశ మంతటా వెలిశాయి. అక్షరాస్యతావృద్ధికి దోహదం చేశాయి. క్రమంగా విద్యాధికులు సైతం ఈ ప్రక్రియను అభిమానింపసాగారు. దేవరాజు వెంకట కృష్ణారావు గారి ‘వాడే వీడు’, ‘నేనే’, ‘కాలూ రాయ్’; అబ్బూరి రామకృష్ణారావు గారి ‘మంగళసూత్రము’, ‘దుర్గాప్రసాద విజయము’ నవలలను చదివి ప్రభావితులై శ్రీశ్రీ ‘వాడే వీడు’ రాశారట. అటువంటి సాహిత్యవాతావరణంలో పెరిగిన ఆరుద్ర ఆధునికతకు మారుపేరయిన ఈ డిటెక్టివు నవలా సాహిత్యం పట్ల ఆకర్షితులు కావటం వింతేమీ కాదు.


Arudra‘పలకల వెండి గ్లాసు’, ‘అణాకో బేడ స్టాంపు’, ‘అహింసా రౌడీ’, ‘రెండు రెళ్ళు ఆరు’, ‘ఆనకట్ట మీద ఆత్మహత్య’, ‘త్రిశూలం’, ‘కొండచిలువ’ అన్నవి ఇప్పటికి తెలిసిన ఆరుద్ర గారి డిటెక్టివు నవలలు. ఇవి గాక ‘పందిట్లో పెళ్ళవుతుంది’, ‘జ్వాలాముఖి’, ‘ఎర్రని ఆకుపచ్చ సైకిల్’, ‘నేరం ఎందుకొప్పుకొన్నాడు’, ‘సరియైన పరిష్కారం’, ‘వారిజాక్షులందు …’, ‘చెలియా కనరావా’ అన్నవి ఏడు డిటెక్టివు కథలు దొరికాయి.


1950లో ఆరుద్ర ‘పలకల వెండి గ్లాసు’ వెలువడింది. ఆ తర్వాత ‘అణాకో బేడ స్టాంపు’, ‘రెండు రెళ్ళు ఆరు’ వెలువడ్డాయి. మే 1956లో ఎం.వి.యస్ పబ్లికేషన్స్ వారి ప్రచురణగా ‘ఆనకట్ట మీద ఆత్మహత్య’ తొలిముద్రణ అచ్చయింది. వీటికేర్పడిన ప్రాచుర్యం వల్ల ఆయన 1957లో ‘ఆరుద్ర ప్రచురణలు’ సంస్థను స్థాపించి తన నవలలతోపాటు మరికొన్నింటిని పంపిణీకి తీసుకొన్నట్లు కనబడుతుంది. ఈ వ్యాసంగం ఎంతకాలం సాగిందో తెలియదు. డిటెక్టివులే గాక సాహిత్యగ్రంథాలేవైనా అచ్చువేశారో లేదో తెలియదు. టెంపోరావ్ గారి ‘మంచి మనిషికి మంచిరోజులు’, ‘మిస్టర్ వై’ లాంటి పుస్తకాల మీద కూడా ప్రచురణకర్తగా ఆరుద్ర పేరు కనబడుతుంది. ఆ పుస్తకాలకు ఉత్కంఠాపాదకంగా విడుదల ముందు నెలకే మంచి ప్రకటన వెలువడేది. 1957 ఫిబ్రవరిలో ఈ సంస్థ పక్షాన ‘అహింసా రౌడీ’ అచ్చయింది.


ఆరుద్ర సృష్టించిన అసమాన సజీవపాత్ర

ఇన్స్పక్టర్ వేణు విజయం సాధించిన మరొక పరిశోధన

అహింసా రౌడీ

వేణు ఒక రౌడీని విశ్వసించాడు. అందమైన ఒక యువతిని ఆ రౌడీ హత్య చేశాడని అందరూ భావించారు. సబ్ ఇన్‌స్పెక్టర్ చంద్రం సాక్ష్యం కూడా సేకరించాడు. రౌడీ కూడా ఒప్పుకొన్నాడు. గాని వేణు నిర్ణయం ఏమిటి?

త్రివర్ణ ముఖచిత్రం * వెల 75 నయా పైసలు


అని చిన్న కరపత్రాన్ని విడుదల చేశారు. 1957లో సెప్టెంబరులో ‘ఆడదాని భార్య’ వెలువడింది.


ఆ తర్వాత ‘ఆరుద్ర ప్రచురణలు’ కొనసాగినట్లు లేదు. ఆరుద్ర రచనలపై పరిశోధన చేసినవారికి కూడా ‘ఆడదాని భార్య’ నవల ఆచూకీ గాని, ‘ఆరుద్ర ప్రచురణలు’ సంస్థ వివరాలు గాని తెలియలేదంటే ఆశ్చర్యమే.


‘ఆడదాని భార్య’ దర్శకుడు ఆర్. జగన్నాథ్ కు అంకితమైంది. కథాక్రమపరిగతి అప్పట్లో చలనచిత్రాలకు వస్తువును సమకూరుస్తున్న ఆరుద్ర కృతిత్వానికి అనుగుణంగానే ఉన్నది. ఆరుద్ర రచన అనుకోకపోతే దీనినింతగా పట్టించుకొనేవాళ్ళు ఉండరేమో! కెమెరా ఏంగిల్సుతో సహా కొంత స్క్రీన్ ప్లే రచన, కొంత అతినాటకీయ చిత్రణ, పాత్రలకు ఊత పదాలు, వింత వింత పేర్లు, ట్రెయినుతో పోటీగా టాక్సీ పరుగులు, బాహాబాహీలు, ఎత్తులకు పైయెత్తులు సినిమాటిక్ గా ఉన్నప్పటికీ ఆరుద్ర మార్కు దేశీయత, తెలుగిళ్ళలోని ఆత్మీయతలు, చమత్కార సంభాషణలు మురిపిస్తూనే ఉంటాయి.


స్థూలంగా కథ ఇది: ఇన్‌స్పెక్టరు వేణు రైల్వే స్టేషను దగ్గరొక భయంకరవ్యక్తిని చూస్తాడు. అతని మొల నుంచి రక్తసిక్తమైన కత్తి జారి పట్టాల మీద పడుతుంది. అతను రైలెక్కి పారిపోతాడు. వేణు అతనొక జమిలి హత్యల కేసులో నిందితుడని గుర్తుపట్టి, ముందు స్టేషనుకు హెచ్చరిక చేయించి, కత్తిని రైల్వే ఆఫీసరయిన తన బావమరిదికి అప్పజెప్పి, టాక్సీలో బయలుదేరి ఆ రైలును వెంబడిస్తాడు. భయంకరవ్యక్తి అంతకు ముందే ఔటర్లో దిగిపోయాడని తెలుసుకొని, ఆ దారిని గుర్తుపట్టి వెంబడిస్తాడు. ఊరి చివర విచారంలో ఉన్న నాగయ్య అనే యువకుడు, ఒక దొరసాని వేషంలో ఉన్న లీలమ్మ కనిపిస్తారు. ఎంతటికైనా తెగించి ప్రేమను దక్కించుకోమని ఆమె అతనికి పిస్తోలును ఇస్తుంది. వేణు స్పందించే లోపునే ఆ స్త్రీని బెదిరిస్తూ భయంకరవ్యక్తి అక్కడికి వస్తాడు. అతను, వేణు ఘర్షణ పడతారు. ఆ పోరాటంలో భయంకరవ్యక్తికి స్పృహ తప్పుతుంది. వేణు దిగుడుబావిలో పడిపోతాడు. లీలమ్మ అతనిని కాపాడుతుంది. భయంకరవ్యక్తి మాయమైపోతాడు. టాక్సీ డ్రయివరు వచ్చి వేణును ఇంటికి తీసుకొనివెళ్తాడు. ఎవరో పొట్టి వ్యక్తి ఒకరు టాక్సీలో ఇంటికి వచ్చి కత్తిని తీసుకొనివెళ్ళారని తెలుస్తుంది. బయటి వెళ్ళి చూస్తే టాక్సీ ఉండదు. వేణు గూడ్సు రైల్లో మళ్ళీ పక్క స్టేషనుకు బయలుదేరుతాడు. ఆ వెంటనే ఆ ఊరి పోలీసులు వచ్చి వేణు పోలీసు అధికారి అని భార్య చెబుతున్నా వినక అతని దుస్తులను జప్తుచేస్తారు. హత్య కేసులో వేణు అనుమానితుడని చెప్తారు. చిన్న బావమరిది ద్వారా వేణుకు తను లేనప్పుడు జరిగిన విషయాలు తెలిసివస్తాయి.


వేణు ఆలోచిస్తాడు. ఎవరి హత్య జరిగి ఉంటుంది? తనపై అనుమానం ఎందుకు కలిగింది? అని. లీలమ్మను కలుసుకొంటే నిజం తెలుస్తుందని అనుకొంటాడు. ఆమె పిచ్చిదని, ప్రేమలో మోసపోయిందని, అప్పటినుంచి భగ్నప్రేమికులకు సహాయపడుతుంటుందని స్టేషను మాస్టరు చెప్తాడు. వేణు ఆమె ఇంటికి వెళ్తాడు. ఆమె మాట్లాడుతూనే వేణును గదిలో తాళంవేసి బంధించి, పోలీసులను పిలవమని నౌకరును పంపిస్తుంది. భయంకరవ్యక్తి పేరు పోలయ్య అని, అతను మరణించాడని, అతనిని చంపినది వేణు అని, శవం ఇంకా బావి దగ్గరే ఉన్నదని అంటుంది. అంతలో నాగయ్య అక్కడికి వస్తాడు. తను ప్రేమించిన సుబ్బులుకు పరదేశితో పెళ్ళయిపోయిందని, వాళ్ళను చంపేందుకు చేతులు రాక పిస్తోలును తిరిగి ఇవ్వటానికి వచ్చానని చెబుతాడు. నీలాంటి ఆడదానికి భార్య కావడం కంటె చావటం మేలని లీలమ్మ అంటుంది. నాగయ్య పిస్తోలు తీసుకొని మళ్ళీ పరిగెడతాడు. వేణు గదినుంచి బయటపడి అతనిని వెంబడిస్తాడు. అతను సుబ్బులు ఉన్నచోటికి వెళ్తాడు. ఇద్దరూ మళ్ళీ వాదించుకొన్నా నాగయ్య సుబ్బుల్ని చంపలేక, పిస్తోలును పారవేసి అక్కడినుంచి వెళ్ళిపోతాడు. ఆమె ఇంట్లోకి వెళ్ళి, అంతలోనే భయపడి బైటికి పారిపోతుంది. అంతలో ఒక టాక్సీ అక్కడికి వస్తుంది. ఒక ఆజానుబాహువు దిగుతాడు. ఇంట్లోంచి పెళ్ళిదుస్తులతో ఒక యువకుడు బయటికి వచ్చి, అందరూ కారెక్కి వెళ్ళిపోతారు. అంతలో ఊళ్ళోవాళ్ళు వస్తారు. వెయ్యి రూపాయలు కట్నం తీసుకొని సుబ్బుల్ని ఏలుకోకుండా మగపెళ్ళివాళ్ళు పారిపోయారని తెలుస్తుంది. వేణు నాగయ్య పారేసిన పిస్తోలుకోసం వెతుకుతాడు. అది మాయమైపోయింది.


వేణు వెనక్కి తిరిగి ఊళ్ళోకి వచ్చేసరికి సబ్ ఇన్‌స్పెక్టరు సత్యం పోలయ్య హత్యకేసులో శవపంచాయితీ జరుపుతుంటాడు. పరాంకుశం అన్నతను పోలయ్యను చివరిసారిగా చూసినది తానేనని చెబుతూ, హంతకుని పోలికలు చెప్పమంటే వేణును వర్ణిస్తుంటాడు. దెబ్బతిన్న పోలయ్యను బుజాన వేసుకొని నడిచినా అతని దుస్తులకు నెత్తురంటలేదని సత్యం అనగానే పరాంకుశం తెల్లపోతాడు. పోలీసులు అతనిని అదుపులోకి తీసుకొంటారు. వేణు, సత్యం శవాన్ని చూడటానికి ఆసుపత్రికి వచ్చి వెళ్తారు. అది భయంకరవ్యక్తి పోలయ్య శవం కాదని వేణు గుర్తిస్తాడు. కేసు మళ్ళీ మొదటికి వస్తుంది. చనిపోయినది రాజమండ్రి సెంట్రల్ జైలు నుంచి తప్పించుకొన్న గజదొంగ అని తెలుస్తుంది. శవం వెన్నులో కత్తిపోటును చూసి వేణు తనకు మొదట దొరికిన కత్తి ఇతని హత్యాసాధనం అని గ్రహిస్తాడు. ఇంతలో కోటమ్మ కోనేరులో ఎవరో ఆత్మహత్య చేసుకొన్నారని వర్తమానం వస్తుంది. వెళ్ళి చూసేసరికి, అది సుబ్బులు శవం.


వేణు సుబ్బులు శవాన్ని చూసి అది ఆత్మహత్య కాదని నిర్ధారిస్తాడు. సుబ్బులు తండ్రి రామయ్య నాగయ్యే హత్య చేశాడని ఆరోపిస్తాడు. అంతలో వేణు ఆ పరిసరాలలో ఒక లేఖను గుర్తిస్తాడు. పెళ్ళిపందిట్లో జరిగిన అవమానాన్ని భరించలేక, సుబ్బులు నాగయ్య సలహాపై ఈ పని చేస్తున్నట్లు, “ఇంతవరకు నిర్భాగ్యురాలైనా ఇకమీదట సౌభాగ్యవతి కానున్న మీ కూతురు సుబ్బులు” అని అందులో వ్రాసి ఉంటుంది. వేణు నాగయ్యను అడిగి అసలు విషయం తెలుసుకొంటాడు. సుబ్బులుకు పెళ్ళికొడుకని చెప్పి ఆడపిల్లనిచ్చి చేసినట్లు తెలుస్తుంది. తామిద్దరమూ పారిపోవాలని నిర్ణయించుకొన్నామని, సుబ్బులు మాత్రం సమయానికి రాలేదని, నాగయ్య చెబుతాడు. సుబ్బులుకు ఈ సంబంధం తెచ్చినది పరాంకుశమే అని తెలుస్తుంది.


వేణు మళ్ళీ సుబ్బులును చివరిసారి చూసిన చోటికి వెళ్తాడు. కురులపేట కుండల వీధికి రమ్మని పైడయ్య అనే అతను ఎవరికో రాసిన ఉత్తరం ముక్కలు అక్కడ కనబడతాయి. కోటమ్మ కోనేరులో సుబ్బులుతోపాటు ఒక ఆజానుబాహువు ఉన్నాడని తెలుస్తుంది. తను సుబ్బులు ఇంటిముందు చూసినది హంతకుడినే అని వేణు గ్రహిస్తాడు. వెంటనే కురులపేట కుండల వీధికి వెళ్ళి, మొత్తానికి నిందితుల ఇంటిని కనుగొంటాడు. అక్కడ మరొక పెళ్ళి సంబంధం కుదురుస్తున్న ఆజానుబాహుడు, ఇతరులు ఉంటారు. వేణు ఇంట్లోకి జొరబడి వెళ్తాడు. మూతికి మీసాలున్న ఒక అందమైన అమ్మాయి కనబడుతుంది. అంతలో వెనుకనుంచి తలపై దెబ్బ తగిలి పడిపోతాడు. స్పృహ తెలిసేసరికి వేణు పక్కనే భయంకరవ్యక్తి శవం ఉంటుంది.


పారిపోయేముందు హంతకులు బయట తన జీపును పాడుచేసి వెళ్ళారని తెలుస్తుంది. ఇంతలో మొదట తను బాడుగకు తీసుకొన్న టాక్సీ అక్కడికి వస్తుంది. వేణు ఆ డ్రయివరుకు చెప్పి, ఆ దొంగలను వెంబడించాలనుకొంటాడు.


హత్య చేసినది ఎవరు? ఎందుకు హత్య చేసినట్లు? భయంకరవ్యక్తి (అతను తర్వాత హత్య చేయబడ్డాడు), నాగయ్య (నిరపరాధి కావచ్చు), లీలమ్మ (మతి స్తిమితం లేక చేసిందా?), పరాంకుశం (ఆడపెళ్ళివాళ్ళకు మోసపు సంబంధాలను తెచ్చి కుదురుస్తున్నది ఇతనే; పైగా పచ్చి అబద్ధాలకోరు), బ్లేజరు సూటు పెళ్ళికొడుకు (ఇతనిని ఏకాంతంగా చూసిన వెంటనే సుబ్బులు మనసు మార్చుకొని ఆత్మహత్యకు సిద్ధపడింది), ఒక పొట్టి వ్యక్తి (వేణు లేనప్పుడు ఇంటికి వెళ్ళి కత్తిని అపహరించినవాడు), ఆజానుబాహుడు (తప్పక అనుమానింపదగినవాడు), మీసాల యువతి (ఈమె కథేమిటో తెలియదు) మొత్తానికి అనుమానితుల జాబితాలో తేలినవాళ్ళు.


చివరికి వేణు తెలివిగా దొంగలను వెంటాడి ఒక్కొక్కరినీ బంధించటం ‘ఆడదాని హత్య’లో కొసమలుపు.


ఆజానుబాహువు ఒక మీసాలున్న యువతిని పెళ్ళికొడుకుగా పరిచయం చేసి, కట్నం డబ్బులు తీసుకొని, అమాయకులను మోసం చేస్తుంటాడు. పరాంకుశం అతనికి తోడు. భయంకరవ్యక్తి పోలయ్య వీళ్ళ ఆచూకీ కనుక్కొంటాడు. అతన్ని వదిలించుకోడానికి గజదొంగ పైడయ్యను వాడుకొంటారు. టాక్సీ డ్రైవరు రత్తయ్య డబ్బుకు ఆశపడి వీళ్ళకు సహాయపడతాడు.


లీలమ్మ నాగయ్యతో నీలాంటి ఆడదానికి భార్య కావటం కంటె సుబ్బులు చావటమే మేలని అంటుంది. కాని, సుబ్బులు నిజంగా తండ్రి కుదిర్చిన ఆడదానికి భార్యనయ్యానని ఆత్మహత్య చేసుకోవాలనుకొంటుంది. కాని, నాగయ్య ప్రేమను గుర్తించి అతనితో వెళ్ళిపోవడానికి సిద్ధపడుతుంది. అంతలో ఆజానుబాహువు చేతిలో హత్యకు గురవుతుంది. ఆ క్రమంలో నవలకు ‘ఆడదాని భార్య’ అన్న శీర్షిక అర్థవంతంగా అమరింది.


కథ అంతటా ఆరుద్ర ప్రవేశపెట్టిన దేశీయవాతావరణం ఆహ్లాదకరంగా ఉంటుంది. అధ్యాయాలకు తెలుగు అంకెలను వేయటం ఆరుద్ర ప్రత్యేకతే. భయంకరవ్యక్తిని వెంబడించినప్పుడు వేణు కాలికి పంచె అడ్డుతగిలి ముందుకు పరిగెత్తలేకపోతాడు. అతని ఆహార్యంలోని తెలుగుతనం అప్పటిదాకా పాఠకుల మనోనేత్రం ముందు ప్రత్యక్షం కాదు. ఇన్‌స్పెక్టరు వేణు, భార్య రుక్కు, బావమరిది ఆనందరావు అంతకు మునుపు పాఠకులకు పరిచితులైనవాళ్లే. మనఃస్తిమితం లేని లీలమ్మ తన పేరును పదే పదే ‘లీలా వనలతా స్వదేశీ ఖాదీ దొరసాని’ అని చెబుతుండటమూ, ఆమె తీరుతెన్నులూ సినిమా ఫక్కీలోనే ఉంటాయి. కథాంతంలో హత్యారహస్యం పొరలు విప్పి మలుపులన్నిటినీ వేణు ఛేదించిన విధం కొంత హఠాత్తుగా కనిపించి ముగింపును చివరి రీలులో తొందర తొందరగా లాగించివేసినట్లు అనిపిస్తుంది. కథాపాత్రల పేర్లను చెప్పక ఆజానుబాహువు, పొట్టి మనిషి, భయంకరవ్యక్తి అంటూ కథను నడిపించటం మొదట కుతూహలజనకంగానే ఉన్నప్పటికీ చివరిలో కథ పట్టుతప్పిన తర్వాత వాళ్ళ వ్యవహారం విసుగనిపిస్తుంది. కథానైపథ్యానుసంజనమంతా విరులపాలెం చుట్టుప్రక్కల పల్లెపట్టుల్లో జరుగుతుంది. ఎస్.ఐ సత్యం వేణును అనుమానించినా, కొంత సహకారిగానూ, మరొక ఎస్.ఐ పానకాలరావు వేణును కేవలం అనుమానితునిగానూ చూడటం పెర్రీ మేసన్ కథలను గుర్తుకు తెస్తుంది. కథాసంవిధానానికంటె కథ చెప్పటంలోని హుందాతనం పాఠకులను ఆకట్టుకొంటుంది.


ఆరుద్ర గారు రచించి, దురదృష్టవశాన మరుగున పడిపోయిన నవల ఇది.

సుమతీ శతకం ఒక సమీక్ష!

-

ఇప్పటి "సామాజి సృహ" పరంగా ఉన్న అవగాహనతో చూస్తే 

కొన్ని పద్యాలలో కనిపించే ఆనాటి దృష్టి అసంబద్ధంగా కనిపిస్తుంది. . ముఖ్యంగా స్త్రీల పట్ల,

 కొన్ని కులాల పట్ల వ్యక్తమైన అభిప్రాయాలు దురాచారాలుగా అనిపిస్తాయి.

 (నమ్మకుమీ వామ హస్తుని",కోమలి నిజము, గొల్ల ని సాహిత్య విద్య" ఉండవని కవి వ్రాశాడు). 

ఎవరైనా తమ కాలానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలకు బందీలే అని మనం గ్రహించాలి.

.

స్త్రీల ఎడ వాదులాడక

బాలురతో జెలిమిచేసి భాషింపకుమీ

మేలైన గుణము విడువకు

ఏలిన పతి నిందసేయ కెన్నడు సుమతీ!

తాత్పర్యం: స్త్రీలతో ఎప్పుడూ గొడవపడద్దు. చిన్నపిల్లలతో స్నేహం చేసి మాట్లాడవద్దు. మంచి గుణాలను వదలవద్దు. యజమానిని దూషించవద్దు.

.

సిరి దా వచ్చిన వచ్చును

సలలితముగ నారికేళ సలిలము భంగిన్

సిరి దాఁ బోయిన బోవును

కరిమింగిన వెలగపండు కరణిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: సంపద వచ్చినప్పుడు కొబ్బరికాయలోకి నీరు వచ్చిన విధంగా రమ్యంగానే ఉంటుంది. అలాగే పోయినప్పుడు ఏనుగు మింగిన వెలగపండులో గుంజు మాయమైనట్లే పోతుంది.

.

మేలెంచని మాలిన్యుని

మాలను నగసాలివాని మంగలి హితుగా

నేలిన నరపతి రాజ్యము

నేలఁగలసిపోవుగాని నెగడదు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకోని దుర్మార్గుడ్ని, పంచముని, కంసాలివానిని, మంగలిని హితలుగా చేసుకొని పాలించే రాజు రాజ్యము మట్టిలో కలిసి నాశనం అవుతుంది కానీ కీర్తిని పొందదు.

.

సరసము విరసము కొరకే

పరిపూర్ణ సుఖంబు అధిక బాధల కొరకే

పెరుగుట విరుగుట కొరకే

ధర తగ్గుట హెచ్చుకొరకే తధ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: హాస్యపు మాటలు విరోధము కొరకే. సంపూర్ణ సౌఖ్యాలు విస్తారమైన బాధల కోసమే. పొడవుగా ఎదుగుట విరిగిపోవడానికే. ధరవరలు తగ్గడం మళ్లీ పెరగడానికే అని మనుషులు తెలుసుకోవాలి.

.

శుభముల నొందని చదువును

అభినయమున రాగరసము నందని పాటల్

గుభగుభలు లేని కూటమి

సభమెచ్చని మాటలెల్లఁ జప్పన సుమతీ!

తాత్పర్యం: శుభాలు పొందని విద్య, నటన, సంగీత, సామరస్యంతో కూడిన పాటలు, సందడి లేని కలయిక, సభల్లో మెప్పు పొందని మాటలు రుచించవు. చప్పనయినవి.

.

వేసరవు జాతి కానీ

వీసముఁ దాజేయనట్టి వ్యర్థుడు గానీ

దాసి కొడుకైన గాని

కాసులు గలవాఁడే రాజు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: నీచ జాతివాడైనా, నిష్ప్రయోజకుడైనా, దాసీ పుత్రుడైనా ధనం కలవాడే అధిపతి

.

వెలయాలు సేయు బాసలు

వెలయఁగ నగపాలి పొందు, వెలమల చెలిమిన్

గలలోఁన గన్న కలిమియు,

విలసితముగ నమ్మరాదు వినరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: వేశ్య ప్రమాణాలు, విశ్వబ్రాహ్మణుని స్నేహం, వెలమదొరల జత, కలలో చూసిన సంపదలను స్పష్టంగా నమ్మరాదు.

.

వెలయాలివలనఁ గూరిమి

గలుగదు మరి గలిగెనేని కడతేరదుగా

పలువురు నడిచెడి తెరుపునఁ

బులు మొలవదు మొలిచెనేని బొదలదు సుమతీ!

తాత్పర్యం:పదిమంది నడిచే బాటలో పచ్చగడ్డి మొలవదు. ఒకవేళ మొలిచినా పెరగదు. ఆ విధంగానే వేశ్యవల్ల ప్రేమ లభించదు. ఒకవేళ లభించినా ఎక్కువకాలం నిలవదు.

.

వీడెము సేయని నోరును

జేడెల యధరామృతంబుఁ జేయని నోరును

బాడంగరాని నోరును

బూడిద కిరవైన పాడు బొందర సుమతీ!

తాత్పర్యం: తాంబూలం వేసుకోని, స్త్రీల అధరామృత పానం చేయని, గానం చేయని నోరు పెంట బూడిద పోసుకొనే గోయితో సమానం సుమా!

.

వినదగు నెవ్వరుచెప్పిన

వినినంతనె వేగపడక వివరింపదగున్

కనికల్ల నిజము దెలిసిన

మనుజుడే పో నీతిపరుడు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఎవరు ఏం చెప్పినా వినవచ్చు. విన్నా వెంటనే తొందరపడకుండా బాగా పరిశీలన చేయాలి. అలా పరిశీలించి అది నిజమో అబద్దమో తెలుసుకొన్న మనిషే ధర్మాత్ముడు.

.

వరి పంటలేని యూరును

దొరయుండని యూరు తోడు దొరకని తెరువున్

ధరను బతిలేని గృహమును

అరయంగా రుద్రభూమి యనదగు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ధాన్యం పంటలేని గ్రామం, రాజు నివశింపని నగరం, సహాయం దొరకని మార్గం, భర్త (రాజు)లేని గృహం ఆలోచించగా స్మశానంతో సమానమని చెప్పవచ్చు.

.

వరదైన చేను దున్నకు

కరవైనను బంధుజనుల కడకేగకుమీ

పరులకు మర్మము సెప్పకు

పిరికికి దళవాయితనము బెట్టకు సుమతీ!

తాత్పర్యం: వరద ముంచిన చేనును దున్నవద్దు. కూడు కరవైనను బంధువుల ఇంటికి పోవద్దు. ఇతరులకు రహస్యాల్ని చెప్పవద్దు. పిరికివాడికి సేనానాయక పదవిని ఇయ్యవద్దు.

.

లావుగలవానికంటెను

భావింపఁగ నీతిపరుఁడు బలవంతుండౌ

గ్రావంబంత గజంబును

మావటివాఁడెక్కినట్లు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: పెద్ద పర్వతమంటి ఏనుగుకంటే చిన్నవాడైన మావటి లోబరుచుకుని ఎక్కుచున్నాడు కనక మావటి గొప్పవాడు. అలాగే శరీరబలం కలవాని కంటే బుద్ధిబలం కలవాడే నిజమైన బలవంతుడు.

.

రూపించి పలికి బొంకకు

ప్రాపగు చుట్టంబు నెగ్గు పలుకకు మదిలోఁ

గోపించురాజుఁ గొల్వకు

పాపుదేశంబు సొరకు పదిలము సుమతీ!

తాత్పర్యం: సాక్షులతో నిర్ధారణ చేసి అబద్ధాన్ని నిజమని స్థిరపరచడం, ఆప్తబంధువులను నిందించడం, కోపిని సేవించడం, పాపభూమికి వెళ్లడం తగని పనులు. కావున ఈ విషయాల్లో జాగ్రత్తగా ఉండాలి.

.

రా పొమ్మని పిలువని యా

భూపాలునిఁ గొల్వ ముక్తి ముక్తులు గలవే

దీపంబు లేని ఇంటను

చెవుణికీళ్లాడినట్లు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: దీపంలేని ఇంట్లో చేవుణికీళ్లాట ఆడితే ఏవిధంగా ఆనందం కలగదో ఆ విధంగానే రమ్మని కానీ పొమ్మని కానీ చెప్పని రాజును సేవించడం వల్ల జీవమూ లేదు. మోక్షమూ లేదు. వట్టి నిష్ప్రయోజనం.

.

నాది నొకని వలచియుండగ

మదిచెడి యొక క్రూరవిటుడు మానక తిరుగున్

బొది జిలుక పిల్లి పట్టిన

జదువునె యా పంజరమున జగతిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: పిల్లి పంజరాన్ని పట్టుకుంటే ఆ పంజరంలో ఉన్న చిలుక మాట్లాడుతుందా? అలాగే, మనసులో ఒకతన్ని ప్రేమించిన స్త్రీ విటుడు ఎంత బతిమాలినా ప్రేమించదు.

.

మానఘనుఁ డాత్మధృతిఁ జెడి

హీనుండగువాని నాశ్రయించుట యెల్లన్

మానెడు జలములలోపల

నేనుఁగు మెయి దాఁచినట్టు లెరగుము సుమతీ!

తాత్పర్యం: అభిమాన శ్రేష్టుడు మనోధైర్యం చెడి అల్పుని ఆశ్రయించడం మానెడు నీళ్లలో ఏనుగు తన శరీరాన్ని మరుగుపరచినట్లుండును.

.

మాటకు బ్రాణము సత్యము

కోటకుఁ బ్రాణంబు సుభట కోటి ధరిత్రిన్

బోటికిఁ బ్రాణము మానము

చీటికిఁ బ్రాణంబు వ్రాలు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: నోటిమాటకు సత్యం, పెద్ద దుర్గానికి గొప్ప సైన్య సమూహం, స్త్రీకి అభిమానం, పత్రానికి చేవ్రాలు ముఖ్యమైన ఆధారాలు.

.

మంత్రిగలవాని రాజ్యము

తంత్రము సెడకుండ నిలచుఁ దరచుగ ధరలో

మంత్రి విహీనుని రాజ్యము

జంత్రపుఁగీలూడినట్లు జరుగదు సుమతీ!

తాత్పర్యం: సమర్థుడైన మంత్రి ఉంటే సామ, దాన, భేద, దండ వంటి ఉపాయాలు పాడుకాకుండా సాగిపోతాయి. అలాంటి మంత్రి లేకపోతే కీలూడిపోయిన యంత్రంలా ముందుకు సాగవు.

.

మండలపతి సముఖంబున

మెండైన ప్రధానిలేక మెలఁగుట యెల్లన్

గొండంత మదపుటేనుగు

తొండము లేకుండినట్లు తోచుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: కొండంత పెద్దదైన ఏనుగు అయినా తొండం లేకపోతే ఎలా శోభావిహీనంగా ఉంటుందో అలాగే, గొప్ప దేశాన్ని పరిపాలించే రాజు దగ్గర సమర్థుడైన మంత్రి లేకపోతే అతని పాలన అంతే శోభావిహీనమవుతుంది.

.

బలవంతుడ నాకేమని

పలువురితో నిగ్రహించి పలుకుట మేలా

బలవంతమైన సర్పము

చలిచీమల చేత జిక్కి చావదె సుమతీ!

తాత్పర్యం: నేను చాలా బలవంతుడ్ని. నాకేమీ భయం లేదని నిర్లక్ష్యం చేసి విర్రవీగి విరోధం తెచ్చుకోవడం మంచిది కాదు. అది ఎప్పుడూ హాని కలిగిస్తుంది. ఎంతో బలం కలిగిన సర్పం కూడా చలిచీమలకు లోబడి చావడం లేదా?

.

బంగారు కుదువబెట్టకు

సంగరమునఁ బారిపోకు సరసుఁడవగుచో

నంగడి వెచ్చములాడకు

వెంగలితో జెలిమి వలదు వినురా సుమతీ!

తాత్పర్యం: బంగారు నగలను తాకట్టు పెట్టవద్దు. యుద్ధభూమి నుంచి వెన్నిచ్చి పారిపోవద్దు. దుకాణం నుంచి సరకులు అరువు తెచ్చుకోవద్దు. మూఢునితో స్నేహం చేయవద్దు.

.

పొరుగున పగవాడుండిన

నిర వొందగ వ్రాతగాఁడె ఏలికయైనన్

ధరఁగాఁపు కొండెమాడినఁ

గరణాలకు బ్రతుకులేదు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఇంటి పక్కనే శతృవు ఉన్నా, బాగా రాయగలవాడే ప్రభువు అయినా, గ్రామ పెత్తందారు కొండెములు చెప్పేవాడయినా లేఖరుకు జీవితం గడవదు.

.

పెట్టిన దినములలోపల

నట్టడవులకైనవచ్చు నానార్థములున్

బెట్టని దినములఁ గనకపు

గట్టెక్కిన నేమిలేదు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: అదృష్టం కలసివచ్చిన రోజుల్లో అడవి మధ్యలో ఉన్నా అన్ని సంపదలూ అక్కడికే వస్తాయి. దురదృష్టం వెన్నాడేటపుడు బంగారు పర్వతాన్ని ఎక్కినా ఏమీ లభించదు.

.

పులిపాలు దెచ్చిఇచ్చిన

నలవడఁగ గుండెగోసి యరచే నిడినం

దలపొడుగు ధనము బోసిన

వెలయాలికి గూర్మిలేదు వినురా సుమతీ!

తాత్పర్యం: దుస్సాధ్యమైన పులిపాలు తెచ్చి ఇచ్చినా, హృదయాన్ని కోసి అరచేతిలో పెట్టినా, నిలువెత్తు ధనం పోసినా వేశ్యకు నిజమైన ప్రేమ ఉండదు.

.

పుత్రోత్సాహము తండ్రికి

పుత్రుడు జన్మించినపుడు పుట్టదు, జనులా

పుత్రుని కనుగొని పొగడగ

పుత్రోత్సాహంబు నాడు పొందుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: కుమారుడు పుట్టగానే తండ్రికి సంతోషం కలగదు. ప్రజలు ఆ కుమారుడ్ని మెచ్చిన రోజుననే నిజమైన సంతోషం కలుగుతుంది.

.

పురికిని బ్రాణము కోమటి

వరికిని బ్రాణంబు నీరు వసుమతిలోనం

గరికిని బ్రాణము తొండము

సిరికిని బ్రాణము మగువ సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఈ లోకంలో పట్టణానికి వైశ్యుడు, వరిసస్యమునకు నీళ్లు, ఏనుగుకు తొండము, ఐశ్వర్యానికి స్త్రీ జీవం ఒసంగుదురు.

.

పిలువని పనులకు బోవుట

కలయని సతి రతియు రాజు గానని కొలువు

బిలువని పేరంటంబును

వలవని చెలిమియును జేయవలదుర సుమతీ

తాత్పర్యం: పిలవని కార్యక్రమాలకు వెళ్లడం, హృదయంతో కలవని స్త్రీతో సంభోగం, పాలకులు చూడని సేవ, పిలవని పేరంటం, కోరని స్నేహం చేయదగదు.

.

పాలసునకైన యాపద

జాలింబడి తీర్పఁదగదు సర్వజ్ఞునకుఁ

దే లగ్నిబడగఁ బట్టిన

మేలెరుగునె మీటుగాక మేదిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: తేలు నిప్పులో పడినప్పుడు దానిని జాలితో బయటకు తీసి పట్టుకొంటే కుడుతుంది. కానీ మనం చేసే మేలును తెలుసుకోలేదు. అలాగే జాలిపడి మూర్ఖునికి ఆపదలో సహాయం చేయజూస్తే తిరిగి మనకే ఆపకారం చేస్తాడు. కనుక అట్లు చేయరాదు.

.

పాలను గలిసిన జలమును

బాలవిధంబుననే యుండుఁ బరికింపగ

బాల చవిఁజెరచు గావున

బాలసుఁడగువాని పొందు వలదుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: పాలతో కలిసిన నీరు కూడా పైకి పాలలాగే కనపడుతుంది. పరిశీలిస్తే పాల రుచిని చెడగొడుతుంది. అలాగే, చెడ్డవారితో స్నేహం స్వగౌరవాన్ని కూడా పోగొట్టును. కనుక అలాంటి స్నేహం వలదు.

.

పాటెరుగని పతికొలువును

గూటంబున కెరుకపడని కోమలిరతియు

జేటెత్తజేయు చెలిమియు

నేటికి నెదిరీదినట్టు లెన్నగ సుమతీ

తాత్పర్యం: శ్రమను తెలుసుకోలేని ప్రభువును సేవించడం, కలయికకు తెలివిలేని స్త్రీతో సంభోగం, వెంటనే చెడిపోయేట్లున్న స్నేహం నదీ ప్రవాహానికి ఎదురీదినట్లే.

.

పలుదోమి సేయు విడియము

తలగడిగిన నాఁటినిద్ర తరుణులయెడలం

బొలయలుక నాటి కూటమి

వెల యింతని చెప్పరాదు వినురా సుమతీ!

తాత్పర్యం: దంతధావనం చేసుకుని, తలంటు పోసుకుని, తాంబూలం వేసుకుని పోయిన నిద్ర, స్త్రీలతో ప్రణయకలహం వచ్చిన రోజు పొందు అత్యంత సౌఖ్యప్రదాలు. వాటి విలువ ఇంతని చెప్పలేము.

.

పర్వముల సతులఁ గవయకు

ముర్వీశ్వరుకరుణ నమ్మి యబ్బకు మదిలో

గర్వింపనాలి బెంపకు

నిర్వహణము లేనిచోట నిలువకు సుమతీ

తాత్పర్యం: పుణ్యదినాల్లో స్త్రీలతో కలవకుము. ప్రభువుల దయను నమ్మి మనసులో ఉప్పొంగకుము. గర్వంతో విర్రవీగే భార్యను పోషింపకు. సాగుదల లేనిచోట నిలవకు.

.

పరుల కనిష్టము సెప్పకు

పొరుగిండ్లకు బనులులేక పోవకు మెపుడున్

బరుఁగదిసిన సతి గవయకు

ఎరింగియు బిరుసై సహయము నెక్కకు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఇతరులకు అప్రియములను పలకవద్దు. పనులు లేక పొరుగిళ్లకు పోవద్దు. ఎప్పుడూ ఇతరులు పొందిన భార్యను కలివవద్దు. తెలిసీ, పొగరుబోతైన గుర్రాన్ని ఎక్కవద్దు.

పరసతుల గోష్టినుండి

పురుషుడు గాంగేయుడైన భువి నిందబడున్

బరుసతి సుశీయైనను

బరుసంగతినున్న నింద పాలగు సుమతీ!

తాత్పర్యం: భూమిపై, పర స్త్రీలతో సరససల్లాపాలు ఆడితే భీష్ముడయినా నిందను ఎదుర్కొనవలసిందే. ఇతర స్త్రీ ఎంత మంచిదయినా పర పురుషునితో స్నేహం చేస్తే అపకీర్తి పాలగును.

.

పరసతి కూటమి గోరకు

పరధనముల కాసపడకు పరునెంచకుమీ

సరిగాని గోష్టి సేయకు

సిరిచెడి జుట్టంబుకడకుఁ జేరకు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఇతర స్త్రీలతో కలయికను కోరవద్దు. ఇతరుల భాగ్యానికి ఆశపడకు. ఇతరుల దోషాలను లెక్కించవద్దు. మంచిది కాని సంభాషణ చేయవద్దు. భాగ్యం పోయినప్పుడు బంధువుల వద్దకు చేరకుము.

.

పరనారీ సోదరుఁడై

పరధనముల కాసపడక పరులకు హితుడైఁ

పరుల దనుఁబొగడ నెగడక

పరుఁలలిగిన నలుగనతఁడు పరముడు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఇతర స్త్రీలను తోబుట్టువులుగా చూసుకొంటూ, ఇతరుల ధనానికి ఆశపడకుండా, అందరికీ ఇష్టుడై, ఇతరులు పొగుడుతుంటే ఉప్పొంగక, కోపం ప్రదర్శించినప్పుడు బాధ పడకుండా ఉండేవాడే శ్రేష్టుడు.

పనిచేయునెడల దాసియు

ననుభవమున రంభ మంత్రి యాలోచనలన్

దనభుక్తి యెడలఁ దల్లియు

ననఁ దన కులకాంత యుండనగురా సుమతీ!

తాత్పర్యం: భార్య... ఇంటిపనుల్లో దాసిగా, సంభోగ సమయంలో రంభగా, సలహాలిచ్చేటప్పుడు మంత్రిగా, భోజనం పెట్టే సమయంలో తల్లిగా ప్రవర్తించేలా ఉండాలి.

.

పతికడకుఁ దన్నుగూర్చిన

సతికడకును వేల్పుకడకు సద్గురు కడకున్

సుతుకడకు రిత్తచేతుల

మతిమంతులు చనరు నీతిమార్గము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ప్రభువు వద్దకు, భార్య దగ్గరికి, భగవంతుని సన్నిధానానికి, గురువు వద్దకు, కుమారుని దగ్గరకు బుద్ధిమంతులు వట్టిచేతులతో వెళ్లరు. ఇదియే నీతిమార్గము.

పగవల దెవ్వరితోడను

వగవంగా వలదు లేమి వచ్చిన పిదపన్

దెగనాడవలదు సభలను

మగువకు మనసీయవలదు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: భూమిపై ఎవరితోనూ విరోధం మంచిది కాదు. దార్రిద్య్రం వచ్చిన తరువాత విచారింపరాదు. సభలో ఎవరినీ దూషింపరాదు. స్త్రీకి తన హృదయాన్ని తెలియనీరాదు.

.

నవ్వకుమీ సభలోపల

నవ్వకుమీ తల్లిదండ్రి నాధులతోడన్

నవ్వకుమీ పరసతితో

నవ్వకుమీ విప్రవరుల నయమిది సుమతీ!

తాత్పర్యం: సభల్లో, తల్లిని, తండ్రిని, భర్తను, ఇతరుల భార్యను, బ్రాహ్మణులను చూసి నవ్వరాదు.

.

నవరస భావాలంకృత

కవితాగోష్ఠియును మధుర గానంబును

నవివేకి కెంతఁజెప్పినఁ

జెవిటికి శంఖూదినట్లు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: తొమ్మిది రసాలతోకూడిన మంచి భావాలతో శృంగారింపబడిన కవిత్వ సంబంధ సంభాషణ, కమ్మని సంగీతాన్ని జ్ఞానహీనునకు వినిపించడం, చెవిటి వాని ముందు శంఖం వూదినట్లే.

.

నరపతుల మేరదప్పిన

దిర మొప్పగ విధవ ఇంట దీర్పరియైనన్

గరణము వైదికుఁడయినను

మరణాంతకమౌనుగాని మానదు సుమతీ!

తాత్పర్యం: రాజు హద్దుమీరి ప్రవర్తించినా, శాశ్వతంగా విధవ ఇంట పెత్తందారైనా, లేఖకుడు నియోగి కాక వైదికుడయినా ప్రాణము మీదికి వచ్చును. తథ్యము.

.

నవమున బాలుంద్రావరు

భయమునను విషమ్మునైన భక్షింతురుగా

నయమెంత దోసకారియె

భయమే చూపంగవలయు బాగుగ సుమతీ!

తాత్పర్యం: మెత్తని మాటలతో పాలు కూడా తాగరు. భయపెడితే విషాన్నైనా తాగుతారు. మృదుత్వమెప్పుడూ చెడునే కలిగిస్తుంది. కనక చక్కగా భయాన్నే చూపవలయును.

.

నమ్మకు సుంకరి జూదరి

నమ్మకు మగసాలివాని నటు వెలయాలిన్

నమ్మకు మంగలివానిని

నమ్మకుమీ వామహస్తు నవనిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: పన్నులు వసూలు చేసే వానిని, జూదం ఆడేవాడిని, కమసాలివానిని, నటకుని, వేశ్యను, వర్తకుని, ఎడమ చేతితో పనులు చేసేవాడిని నమ్మవద్దు.

.

నడువకుమీ తెరువొక్కటఁ

గుడువకుమీ శతృనింటఁ గూరిమితోడన్

ముడువకుమీ పరధనముల

నుడువకుమీ యెరులమనసు నొవ్వగ సుమతీ!

తాత్పర్యం: తోడులేకుండా వంటరిగా పోవద్దు. విరోధి ఇంట్లో భుజింపవద్దు. ఇతరుల ధనం దగ్గర ఉంచుకోవద్దు. ఇతరుల మనస్సు బాధపడేట్లు మాట్లాడవద్దు. *ధీరులకుఁ జేయు మేలది

.

సారంబగు నారికేళ సలిలము భంగిన్

గారవమును మరిమీదట

భూరిసుఖావహము నగును భువిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: బుద్ధిమంతుడికి చేసే మేలు కొబ్బరికాయలోని నీరు వలే శ్రేష్టమైనది, ప్రియమైనది, గొప్ప సుఖానికి స్థానాన్ని ఇచ్చేదీ అగును.

.

ధనపతి సఖుఁడై యుండియు

నెనయంగా శివుఁడు భిక్షమెత్తగవలసెన్

దనవారి కెంతకల గిన

దనభాగ్యమె తనఁకుగాక తథ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: గొప్ప ధనవంతుడైన కుబేరుడు మిత్రడుగా ఉన్నా శివునికి బిచ్చం ఎత్తవలసి వచ్చింది. కనుక తాను సంపాదించుకున్న (తన దగ్గరున్న) భాగ్యమే తనకు సహాయపడాలి గానీ తన దగ్గర ఉన్నవారి దగ్గర ఎంత భాగ్యం ఉన్నా నిష్ప్రయోజనం

.

చేతులకు దొడవు దానము

భూతలనాధులకుఁ దొడవు బొంకమి ధరలో

నీతియ తొడ వెవ్వారికి

నాతికి మానంబు తొడవు నయముగ సుమతీ!

తాత్పర్యం: చేతులకు దానం, పాలకులకు అసత్యం పలకకుండడం, అందరికీ న్యాయం, స్త్రీకి అభిమానం అలంకారాలు.

.

దగ్గర కొండెము సెప్పెడు

ప్రెగ్గడ పలుకులకు రాజు ప్రియుఁడై మరితా

నెగ్గుఁబ్రజ కాచరించుట

బొగ్గులకై కల్పతరువు బొడచుట సుమతీ!

తాత్పర్యం: మంత్రి చెప్పే చాడీ మాటలకు లోబడి మంచిచెడ్డలు తెలుసుకొనక రాజు ప్రజలను హింసించడం బొగ్గుల కోసం కోరిన కోరికలిచ్చే కల్పవృక్షాన్ని నరికేసుకోవడం వంటిది.

.

తాను భుజింపని యర్థము

మానవపతిఁ జేరుఁగొంత మరి భూగతమౌఁ

గానల నీఁగల గూర్చిన

దేనియ యెరుఁజేరునట్లు తిరగమున సుమతీ!

తాత్పర్యం: అరణ్యంలో తేనెటీగలు కూడబెట్టిన తేనె కడకి తరుల పాలైనట్లు లోభి నోరు కట్టుకొని కూడబెట్టిన ధనం కొంత ప్రభువుల పాలును, మరికొంత భూమి పాలగును.

.

తలమాసిన నొలుమాసిన

వలువలు మాసినను బ్రాన వల్లభునైనం

గులకాంతలైన రోఁతురు

తిలకింపఁగ భూమిలోన దిరముగ సుమతీ!

తాత్పర్యం: భూలోకంలో... తలమాసినా, శరీరానికి మురికి పట్టినా, మట్టలు మాసిపోయినా చేసుకొన్న భర్తనయినా ఇల్లాళ్లు ఏవగించుకుంటారు.

.

తలనుండు విషము ఫణికిని

వెలయంగా దోకనుండు వృశ్చికమునకున్

దలతోఁక యనక యుండును

ఖలునకు నిలువెల్ల విషము గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: పాముకి విషము తలలోను, తేలుకు తోకలోనూ, దుష్టునకు నిలువెల్లా విషం ఉంటుంది.

.

తములము వేయని నోరును

విమతులతో జెలిమిసేసి వెతఁబడు తెలివిన్

గమలములు లేని కొలకుఁను

హిమధాముఁడు లేని రాత్రి హీనము సుమతీ!

తాత్పర్యం: తాంబూలం వేయని నోరు, దుర్మార్గులతో స్నేహం చేసి బాధపడే బుద్ధి, తామరపూలు లేని చెరువు, చంద్రుడు లేని రాత్రి శోభిల్లవు.

.

తనవారు లేనిచోటను

జనవించుక లేనిచోట జగడముచోటన్

అనుమానమైన చోటను

మనుజునకును నిలువఁదగదు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: కావాల్సిన చుట్టాలు లేనిచోట, మాట చెల్లుబడికాని ప్రదేశంలో, తగవులాడుకొనేచోట, తనను అవమానించే ప్రదేశాల్లో మానవుడు నిలువరాదు.

.

తన కలిమి ఇంద్రభోగము

తన లేమియె సర్వలోక దారిద్య్రంబున్

తన చావు జతద్ప్రళయము

తను వలచినదియె రంభ తథ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: తన ఐశ్వర్యమే దేవలోక వైభవం; తన దారిద్య్రమే సమస్తలోక దారిద్య్రం; తన చావే ప్రపంచానికి ప్రళయం; తాను ప్రేమించినదే రంభ; మనుషులు భావించేది ఈ విధంగానే... ఇది నిజము.

.

తనయూరి తపసితనమును

దనపుత్త్రుని విద్య పెంపుఁ దన సతి రూపున్

దన పెరటిచెట్టు మందును

మనసున వర్ణింప రెట్టి మనుజులు సుమతీ!

తాత్పర్యం: తన ఊరివాళ్ల తపోనిష్ఠ, కుమారుని విద్యాధిక్యత, భార్య సౌందర్యం, ఇంటి వైద్యాలను ఎవ్వరూ కూడా గొప్పగా వర్ణించి చెప్పరు.

.

తన కోపమె తన శతృవు

తన శాంతమె తనకు రక్ష దయ చుట్టంబౌఁ

తన సంతోషమె స్వర్గము

తన దుఃఖమె నరకమండ్రు తధ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: తన కోపమే తనకు శతృవువలే బాధించును. తన శాంతమే తనను రక్షించును. దయయే చుట్టాలవలే సాయపడును. ఆనందమే ఇంద్రలోక సౌఖ్యము. దుఃఖమే నరకం అగును. ఇది నిజం.

.

తడ వోర్వక యొడలోర్వక

కడువేగం బడచిపడినఁ గార్యంబగునే

తడవోర్చిన నొడలోర్చినఁ

జెడిపోయిన కార్యమెల్ల జేకురు సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఆలస్యాన్ని, శరీర శ్రమను సహించకుండా తొందరపడినా కార్యం కాదు. ఆలస్యాన్ని, శరీర శ్రమను ఓర్చుకొన్నప్పుడే చెడిపోయిన కార్యం కూడా నెరువేరుతుండును.

.

చేతులకు దొడవు దానము

భూతలనాధులకుఁ దొడవు బొంకమి ధరలో

నీతియ తొడ వెవ్వారికి

నాతికి మానంబు తొడవు నయముగ సుమతీ!

తాత్పర్యం: చేతులకు దానం, పాలకులకు అసత్యం పలకకుండడం, అందరికీ న్యాయం, స్త్రీకి అభిమానం అలంకారాలు.

.

చుట్టములు గానివారలు

చుట్టములము నీకటంచు సొంపుదలర్పన్

నెట్టుకొని యాశ్రయింతురు

గట్టిగఁ ద్రవ్యంబు గలుగఁ గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: ధనం ఎక్కువగా ఉన్నట్లయితే బంధువులు కాని వారు కూడా మేము మీకు బంధువులమే అంటూ పట్టుదలతో గట్టిగా మనల్ని ఆశ్రయించడానికి వస్తారు.

.

కొరగాని కొడుకు పుట్టినఁ

కొరగామియె కాదు తండ్రి గుణముల జెరచుం

జెరకు తుద వెన్నుఁపుట్టిన

జెరకునఁ దీపెల్ల జెరచు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: చెరకుగెడ చివర వెన్ను పుడితే అది చెరకులోని తీయదనాన్ని ఏ విధంగా పాడు చేస్తుందో అలాగే అప్రయోజకుడైన కుమారుడు పుట్టడం వల్ల ఆ కుటుంబానికి ఉపయోగ పడకపోగా తండ్రికి ఉన్న మంచి పేరును కూడా చెడగొడతాడు.

.

కోమలి విశ్వాసంబును

బాములతోఁ జెలిమి యన్యభామల వలపున్

వేముల తియ్యఁదనంబును

భూమీశుల నమ్మికలుసు బొంకుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: స్త్రీల పట్ల విశ్వాసం, పాములతో స్నేహం, పరస్త్రీల ప్రేమ, వేప చెట్లలో తీయదనం, రాజుల పట్ల నమ్మకం అన్నీ అసత్యాలు.

.

గడనగల మననిఁజూచిన

నడుగగడుగున మడుఁగులిడుచు రతివలు తమలో

గడ నుడుగు మగనిఁ జూచిన

నడుపీనుఁగు వచ్చెననుచు నగుదురు సుమతీ!

తాత్పర్యం: స్త్రీలు సంపాదన ఉన్న భర్తను చూస్తే అడుగులకు మడుగులు ఒత్తుతారు, పూజిస్తారు. సంపాదన లేని మగడిని చూస్తే నడిచే శవం వచ్చిందని హీనంగా మాట్లాడతారు.

.

చీమలు పెట్టిన పుట్టలు

పాముల కిరవైన యట్లు పామరుఁడు దగన్

హేమంబుఁ గూడఁబెట్టిన

భూమీశులపాఁ జేరు భువిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: చీమలు పెట్టిన పుట్టలు పాములకు నివాసమైనట్లు అజ్ఞాని కూడబెట్టిన బంగారమంతా రాజుల వశమై పోతుంది..

.

కులకాంత తోడ నెప్పుడుఁ

గలహింపకు వట్టి తప్పు ఘటియింపకుమీ

కలకంఠి కంట కన్నీ

రొలికిన సిరి యింటనుండ నొల్లదు సుమతీ!

తాత్పర్యం: భార్యతో ఎప్పుడూ తగాదా పడవద్దు. ఆమెపై లేనిపోని నేరాలను ఆరోపించవద్దు. ఉత్తమ ఇల్లాలు కంట నీరు కింద పడిన ఇంటిలో లక్ష్మిదేవి ఉండదు.

.

కూరిమిగల దినములలో

నేరము లెన్నఁడును గలుఁగ నేరవు మఱి యా

కూరిమి విరసంబైనను

నేరములే తోఁచుచుండు నిక్కము సుమతీ!

తాత్పర్యం: పరస్పరం స్నేహం ఉన్న రోజుల్లో నేరాలు ఎప్పుడూ కనిపించవు. ఆ స్నేహం చెడగానే అన్ని తప్పులుగానే కనిపిస్తాయి. ఇది నిజం.

.

కొంచెపు నరుసంగతిచే

నంచితముగఁ గీడువచ్చు నదియెట్లన్నన్

గించిత్తు నల్లి కుట్టిన

మంచమునకుఁ జేటువచ్చు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: చిన్న నల్లి కుడితే... ఆ నల్లి ఉన్న మంచాన్ని ఎండలో వేయడం, కర్రతో కొట్టడం, మరుగునీళ్లు పోయడం మొదలైన వన్నీ చేస్తాం. నల్లితో స్నేహం చేయడం వల్లే మంచానికే ఈ కష్టాలు. అలాగే అల్పుడైన వాడితో స్నేహం చేస్తే ఎలాంటి వారికైనా ఆపదలు వస్తాయి.

.

కారణములేని నగవును

బేరణమును లేని లేమ పృథివీస్థలిలో

బూరణము లేని బూరెయు

వీరణములేని పెండ్లి వృధరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: కారణం లేని నవ్వు, నృత్యం (రవిక) లేని స్త్రీ, పూర్ణం లేని బూరె, వీరణం లేని పెళ్లి వ్యర్థాలు.

.

కాముకుడు దనిసి విడిచిన

కోమలి బరవిటుడు గవయ గూడుట యెల్లన్

బ్రేమమున జెరకు పిప్పికి

జీమలు వెస మూగినట్లు సిద్ధము సుమతీ!

తాత్పర్యం: విటుడు తృప్తిపడేట్లు భోగించి విడిచన కాంతను మరొకడు జారుడు అనుభవించాలని కోరడం చెరకులోని రసాన్ని సంపూర్ణంగా తీసివేసిన తరువాత పిప్పికై చీమలు ముసుకొన్నట్లు ఉండును.

.

కాదు సుమీ దుస్సంగతి

పోదుసుమీ కీర్తికాంత పొందిన పిదపన్

వాదుసుమీ యప్పిచ్చుట

లేదుసుమీ సతులవలపు లేశము సుమతీ!

తాత్పర్యం: చెడ్డవారితో స్నేహం మంచిది కాదు. కిర్తి వచ్చిన తరువాత అది నశించదు. అప్పు తీసుకోవడం తగవులకు మూలం. స్త్రీల వద్ద ప్రేమ శూన్యం.

.

కవిగానివాని వ్రాఁతయు

నవరసభావములు లేని నాతుల వలపుం

దవిలి చను పందినేయని

వివిధాయుధ కౌశలంబు వృథరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: కవి కానివాడు రాసిన రచన, తొమ్మిది రసాల స్థితులు తెలియని స్త్రీ ప్రేమ, ముందుపోయే పందిని వెంబడించి కొట్టలేని వాని ఆయుధ విద్యలోని నేర్పరితనం వ్యర్థం.

.

కసుగాయఁ గరచి చూచిన

మసలక తన యోగరుగాక మధురంబగునా?

పసగలుగు యువతులుండఁగఁ

బసిబాలలఁ బొందువాఁడు పశువుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: పక్వానికి వచ్చిన పళ్లను వదిలి పచ్చికాయలను తింటే వగరుగా ఉన్నట్లే, చాతుర్యం గల పడుచులు ఉండగా పసిపాపలను కూడెడు వానికి సుఖము శూన్యము. అలాంటివాడు నిజంగా పశువే.

.

కరణము సాధై యున్నను

గరి మద ముడిగినను బాము కరవకయున్నన్

ధరదేలు మీటకున్నను

గర మరుదుగ లెక్క గొనరు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: కరణం నెమ్మదస్తుడైనా, ఏనుగు మదం పోయినది అయినా, తాచుపాము కరవకున్నా, తేలు కుట్టకున్నా ఆశ్చర్యంతో మిక్కిలి తేలికగా చూస్తారు.

.

కరణము గరణము నమ్మిన

మరణాంతకమౌను గాని మనలేడు సుమీ

కరణము తన సరి కరణము

మరి నమ్మక మర్మమీక మనవలె సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఒక లేఖకుడు మరో లేఖకుని నమ్మితే మరణంతో సమానమైన ఆపదను కొనితెచ్చుకున్నట్లే. అందుకే, లేఖకుడు తనతో సమానమైన మరో లేఖరిని విశ్వసింపక, తన గుట్టును చెప్పక జీవించాలి.

.

కమలములు నీడఁ బాసినఁ

గమలాప్తుని రశ్మి సోకి కమలినభంగిన్

దమ దమ నెలవులు దప్పినఁ

దమ మిత్రులు శతృలౌట తథ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: కమలములు పుట్టిల్లయిన నీటిని విడిచిపెట్టి మిత్రుడు అయిన సూర్యుని ఎండ తాకిన వెంటనే కమిలిపోతున్నాయి. అలాగే, మానవులు తమ నివాసాలను విడిచిపెడితే స్నేహితులే శతృలవుతారు.

.

కప్పకు నొరగాలైనను

సప్పమునకు రోగమైన సతి తులువైనన్

ముప్పున దరిద్రుడైనను

దప్పదు మరి దుఃఖమగుట తథ్యము సుమతీ!

తాత్పర్యం: కప్పకు కాలు విరిగినా, పాముకు రోగం వచ్చినా, భార్య దుష్టురాలైనా, ముసలితనంలో దారిద్య్రం సంభవించినా ఎక్కువ దుఃఖప్రదాలు అవుతాయి.

.

కనకపు సింహాసనము

శునకముఁ గూర్చుండబెట్టి శుభలగ్నమునఁ

దొనరఁగ బట్టముగట్టిన

వెనకటి గుణమేల మాను వినరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: శుభ ముహూర్తంలో కుక్కను తీసుకొచ్చి బంగారు సంహాసనంపై కూర్చోబెట్టి పట్టాభిషేకం చేసినా, దాని నిజనైజాన్ని ఎలా మానలేదో అల్పునికి ఎంత గౌరవం చేసి మంచి పదవి ఇచ్చినా తన నీచత్వాన్ని వదలలేడు.

.

కడు బలవంతుడైనను

బుడమిని బ్రాయంపుటాలి బుట్టినయింటం

దడవుండనిచ్చె నేనియు

బడుపుగ నంగడికి దానె పంపుట సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఎంత సమర్థత కలవాడైనా యవ్వనంలో భార్యను చిరకాలం పుట్టింట ఉండనిచ్చినచో తానే స్వయంగా భార్యను వ్యభిచార వృత్తికి దింపినవాడగును.

.

ఓడల బండ్లును వచ్చును

ఓడలు నాబండ్ల మీద నొప్పుగ వచ్చును

ఓడలు బండ్లును వలెనే

వాడంబడు గలిమిలేమి వసుధను సుమతీ!

తాత్పర్యం: నావలపై బళ్లు, బళ్లపై నావలు వచ్చునట్లే, భాగ్యవంతులకు దారిద్య్రం, దరిద్రులకు భాగ్యం పర్యాయంగా వస్తూంటాయి.

.

ఒల్లనిసతి నొల్లనిపతి

నొల్లని చెలికాని విడువ నొల్లనివాఁడే

గొల్లండు గాక ధరలో

గొల్లండును గొల్లడౌను గుణమున సుమతీ!

తాత్పర్యం: తన్ను ప్రేమించని భర్యను, యజమానిని, స్నేహితుడ్ని విడిచి పెట్టడానికి అంగీకరించనివాడే వెర్రి గొల్లవాడు గానీ జాతిచేత గొల్లవాడైనంత మాత్రాన గుణాల్లో వెర్రి గొల్లవాడు కాదు.

.

ఒకయూరికి నొక కరణము

నొక తీర్పరియైనఁ గాక వొగిఁదరుచైనం

గకవికలు గాక యుండునె

సకలంబును గొట్టువడక సహజము సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఒక గ్రామానికి ఒక లేఖరి, ఒక ధర్మాధికారి ఉండాలి. అలాకాక ఎక్కువమంది అయితే అనేక గందరగోళాలు పుట్టి సమస్తం చెడిపోవుట సహజము.

.

ఏరకుమీ కసుగాయలు

దోరకుమీ బంధుజనుల దోషముసుమ్మీ

పారకుమీ రణమందున

మీరకుమీ గురువులాజ్ఞ మేదిని సుమతీ!

తాత్పర్యం: భూమిపై... పచ్చికాయలు ఏరి తినకు. చుట్టాలను దూషించకు. యుద్ధం నుంచి వెనుతిరిగి పారిపోకు. పెద్దల ఆజ్ఞలను జవదాటకు సుమా!

.

ఎప్పుడు సంపద కలిగిన

అప్పుడె బంధువులు వత్తురది యెట్లన్నన్

దెప్పలుగ జెరువునిండిన

గప్పలు పదివేలు చేరు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: చెరువు నిండా నీరు చేరగానే వేలకొద్దీ కప్పలు అందులో చేరునట్లే సంపద కలిగిన వారి వద్దకే బంధువులు ఎక్కువగా జేరుకొందురు.

..

ఎప్పుడు దప్పులు వెదకెడు

నప్పురుషుని కొల్వ గూడ దదియెట్లన్నన్

సర్పంబు పడగనీడను

గప్పవసించిన విధంబు గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: నల్లతాచు నీడలో నివశించే కప్ప బతుకు ఎంత అస్థిరమో ఆవిధంగానే ఎప్పుడూ తప్పులు వెతికే యజమానిని సేవిచే వాడి బతుకూ ప్రాణభయంతో కూడినదే సుమా!

.

ఉపకారికి నుపకారము

విపరీతముగాదు సేయ వివరింపంగా

అపకారికి నుపకారము

నెపమెన్నక సేయువాడు నేర్పరి సుమతీ!

తాత్పర్యం: మేలు చేసిన వానికి మేలు చేయుట గొప్ప కాదు. హాని చేసిన వానికి అంతకుముందు వాడు చేసిన దోషాలను లెక్కచేయక ఉపకారం చేసేవాడే నేర్పరి.

.

ఉదకము ద్రావెడు హయమును

మదమున నుప్పొంగుచుండు మత్తేభంబున్

మొదవుకడ నున్న వృషభము

జదువని యా నీచుకడకుఁ జనకుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: నీరు తాగే గుర్రం దగ్గరకు, కొవ్వుతో విజృంభించే మదపుటేనుగు దగ్గరకు, ఆవు దగ్గర ఉన్న ఆబోతు వద్దకు, విద్యనేర్వని అల్పుని దగ్గరకు వెళ్లకుము.

.

ఉత్తమ గుణములు నీచు

కెత్తెర గునగలుగనేర్చు నెయ్యడలం దా

నెత్తిచ్చి కరగిపోసిన

నిత్తడి బంగారుమగునె ఇలలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: బంగారానికి సమానమైన ఎత్తు ఇత్తడిని తీసుకొని ఎన్నిసార్లు కరిగించిపోసినా బంగారం ఎట్లు కానేరదో అదేవిధంగా లోకంలో నీచునకు ఎక్కడా ఏ విధంగానూ మంచి గుణాలు కలగవు.

.

ఉడుముండదె నూరేండ్లును

బడియుండదె పేర్మి బాము పదినూరేండ్లున్

మడుపునఁ గొక్కెర యుండదె

కడు నిల బురుషార్థపరుడు గావలె సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఉడుము నూరేళ్లు, పాము పది వందల ఏళ్లు, కొంగ చెరువులో చిరకాలం జీవిస్తున్నాయి. వాటి జీవితాలన్నీ నిరుపయోగాలే. మానవుని జీవితం అలా కాక ధర్మార్థకామమోక్షాసక్తితో కూడినది కావాలి.

.

ఇమ్ముగఁ జదువని నోరును

అమ్మాయని పిలిచి యన్నమడుగని నోరున్

దమ్ములఁ బిలువని నోరును

గుమ్మరిమను ద్రవ్వినట్టి గుంటర సుమతీ!

తాత్పర్యం: ఇంపుగా పఠింపని నోరు, అమ్మా అని పిలిచి అన్నం అడగని నోరు, తమ్ముడూ అని పిలవని నోరు కుమ్మరివాడు మన్ను తవ్విన గోయితో సమానం సుమా!

.

ఆఁకొన్న కూడె యమృతము

తాఁకొందక నిచ్చువాఁడె దాత ధరిత్రిన్

సోఁకోర్చువాఁడె మనుజుఁడు

తేఁకువగలవాఁడె వంశ తిలకుఁడు సుమతీ!

తాత్పర్యం: లోకంలో ఆకలి వేసినప్పుడు అన్నమే అమృతము, బాధ పొందకుండా ఇచ్చువాడే దాత, ఆవేశాన్ని ఓర్చుకొనేవాడే మానవుడు, ధైర్యం కలవాడే వంశశ్రేష్ఠుడు.

,

అల్లుని మంచితనంబును

గొల్లని సాహిత్యవిద్య, కోమలి నిజమున్

బొల్లున దంచిన బియ్యముఁ

దెల్లని కాకులును లేవు తెలియర సుమతీ!

తాత్పర్యం: అల్లుడి మంచితనం, గొల్లవాని పాండిత్యజ్ఞానం, ఆడదానియందు నిజం, పొల్లు ధాన్యములో బియ్యం, తెల్లని కాకులూ లోకములో ఉండవు.

.

అప్పుగొని సేయు విభవము

ముప్పునఁ బ్రాయంపుటాలు మూర్ఖుని తపమున్

దప్పురయని నృపురాజ్యము

దెప్పరమై మీఁదఁ గీడు దెచ్చుర సుమతీ!

తాత్పర్యం: రుణము తెచ్చుకొని అనుభవించు సౌఖ్యము, ముసలితనంలో పడుచు భార్య, తప్పులను కనిపెట్టని రాజు రాజ్యము సహింపరానివి. చివరకు హాని కలిగించేవి.

.

అడియాస కొలువుఁ గొలువకు

గుడిమణియము సేయఁబోకు కుజనులతోడన్

విడువక కూరిమి సేయకు

మడవినిఁదో డరయఁకొంటి నరుగకు సుమతీ!

తాత్పర్యం: వృథా ప్రయాస అగు సేవను చేయకుము. గుడి ధర్మకర్తృత్వమును చేయకుము. చెడ్డవారితో స్నేహము చేయకుము. అడవిలో సహాయం లేకుండా ఒంటరిగా పోకుము.

.

అడిగిన జీతంబియ్యని

మిడిమేలపు దొరనుగొల్చి మిడుకుటకంటెన్

వడిగల యెద్దుల గట్టుక

మడి దున్నుకు బ్రతుకవచ్చు మహిలో సుమతీ!

తాత్పర్యం: అడిగినప్పుడు జీతమును ఈయని గర్వి అయిన ప్రభువును సేవించి జీవించుట కంటే, వేగముగా పోగల ఎద్దులను నాగలికి కట్టుకుని పొలమును దున్నుకొని వ్యవసాయం చేసుకోవడం మంచిది.

.

అక్కరకు రాని చుట్టము

మ్రొక్కిన వరమీని వేల్పు మోహరమునఁదా

నెక్కినఁ బారని గుర్రము

గ్రక్కున విడువంగ వలయుఁ గదరా సుమతీ!

తాత్పర్యం: అవసరమునకు పనికిరాని చుట్టమును, నమస్కరించి వేడిననూ కోరిక నెరవేర్చని భగవంతుని, యుద్ధ సమయమున ఎక్కినప్పుడు ముందుకు పరిగెత్తని గుర్రమును వెంటనే విడిచిపెట్టవలయును.

.

శ్రీరాముని దయచేతను

నారూఢిగ సకలజనులు నౌరాఁయనగా

ధారాళమైన నీతులు

నోరూరఁగఁ జవులుపుట్ట నుడివెద సుమతీ!

తాత్పర్యం: మంచిబుద్ధి గలవాడా! శ్రీరాముని దయవల్ల నిశ్చయముగా అందరు జనులనూ శెభాషని అనునట్లుగా నోటి నుంచి నీళ్లూరునట్లు రసములు పుట్టగా న్యాయమును బోధించు నీతులను చెప్పెదను.

సుమతీ శతకము!


-

సుమతీ శతకము!

-

తెలుగు సాహిత్యంలో శతకాలకు ఒక ప్రత్యేక స్థానము ఉంది. 

బహుజన ప్రియమైన శతాకాలలో సుమతీ శతకం ఒకటి. ఇది బద్దెన అనే కవి రచించాడని అంటారు. సరళమైన చిన్న పద్యాలలో చెప్పబడిన నీతులు తెలుగు జీవితంలోనూ, భాషలోనూ భాగాలైపోయాయి.

"అప్పిచ్చువాడు వైద్యుడు", "తన కోపమె తన శత్రువు" వంటి పద్యలు తెలియని తెలుగువారు అరుదు. ఈ శతకంలోని ఎన్నో పద్యభాగాలను సామెతలు లేదా జాతీయములుగా పరిగణించ వచ్చును.

-

సుమతీ శతకం వ్రాసినదెవరో కచ్చితమైన సమాచారం లభించడంలేదు. పలు రచనల్లో "సుమతీ శతక కర్త" అని ఈ రచయితను ప్రస్తావించడం జరుగుతుంది. క్రీ.శ. 1220-1280 మధ్య కాలంలో బద్దెన లేదా భద్ర భూపాలుడు అనే కవి సుమతీ శతకం రచించాడని సాహితీ చరిత్రకారుల అభిప్రాయం. 

ఇతడు కాకతీయ రాణి రుద్రమదేవి (1262-1296) రాజ్యంలో 

ఒక చోళ సామంత రాజు. ఈ రచయితే రాజనీతికి సంబంధించిన సూక్తులతో నీతిశాస్త్ర ముక్తావళి అనే గ్రంథాన్ని వ్రాశాడు. ఇతడు మహాకవి తిక్కనకు శిష్యుడు.

.

సుమతీ శతకాన్ని బద్దెనయే రచించినట్లయితే తెలుగు భాషలో వచ్చిన మొదటి శతకాలలో అది ఒకటి అవుతుంది. 

(పాలకురికి సోమనాధుని వృషాధిప శతకము, యాతావక్కుల అన్నమయ్య సర్వేశ్వర శతకము వచ్చిన కాలంలోనిదే అవుతుంది.)

సుమతీ శతకమందు కొన్ని పద్యములు 

సంస్కృత శ్లోకముల కాంధ్రీకరణములు. 

ఉదాహరణ:-

.

శ్లో: కార్యేషుదాసీ కరణేషు మంత్రీ

రూపేచలక్ష్మీ క్షమయా ధరిత్రీ

భోజ్యేషు మాతా శయనేషు రంభా

షడ్ధర్మయుక్తా కులధర్మపత్నీ

.

పని సేయునెడల దాసియు

ననుభవమున రంభ మంత్రి యాలోచనలన్

దనభుక్తియెడల దల్లియు

నన దనకుల కాంత యుండ నగురా సుమతీ.

అదే విధంగా భర్తృహరి శ్లోకములకు భాషాంతీకరణములు కూడా ఉన్నాయి.

పాలను గలసిన జలమును

బాలవిధంబుననె యుండు బరికింపంగా,

బాలచవి జెరుచు, గావున

తాలసుడగువానిపొందు వలదుర సుమతీ...!

పెట్టిన దినముల లోపల

నట్టడవులకైన వచ్చు నానార్థములున్

బెట్టని దినముల గనకపు

గట్టెక్కిన నేమి లేదు గదరా సుమతీ.

.

శతాబ్దాలుగా సుమతీ శతకం పద్యాలు పండితుల, పామరుల నోళ్ళలో నానుతున్నాయి. సుమతీ శతకం పద్యాలలోని పాదాలు చాలా తేలికగా గుర్తుంటాయి. అనేక సందర్భాలలో ఇందులోని పదాలను ఉదహరించడం జరుగుయి. సుమారు ఏడు వందల ఏళ్ళ క్రితం వ్రాయబడినా దాదాపు అన్ని పదాలూ ఇప్పటి భాషలోనూ వాడుకలో ఉన్నాయి. ఇది పాతకాలం కవిత్వమని అసలు అనిపించదు. పండితులకు మాత్రమయ్యే పరిమితమైన భాష కాదు. పెద్దగా కష్ట పడకుండానే గుర్తు పెట్టుకొనే శక్తి ఈ పద్యాలలోని పదాలలోనూ, వాటిని కూర్చిన శైలిలోనూ అంతర్లీనమై ఉంది. అందుకే చదవడం రానివాళ్ళు కూడా సుమతీ శతకంలోని పద్యాలను ధారాళంగా ఉదహరించగలిగారు.

.

పూర్తి పద్యం రానివారు కూడా ఒకటి రెండు పాదాలను ఉట్టంకించడం తరచు జరుగుతుంది. ఇందుకు కొన్ని ఉదాహరణలు

-అక్కరకు రాని చుట్టము

-అప్పిచ్చువాడు వైద్యుడు

-ఇత్తడి బంగారమగునె

-తను వలచినదియె రంభ

-ఖలునకు నిలువెల్లవిషము

-బలవంతమైన సర్పము చలిచీమల చేత చిక్కి చావదె సుమతీ

-కనకపు సింహాసనమున శునకము కూర్చుండ బెట్టి

-ఎప్పుడు సంపదలు గలిగిన నప్పుడు బంధువులు వత్తురు

-

తరతరాలుగా తల్లిదండ్రులు తమ పిల్లలకూ, పంతుళ్ళు తమ శిష్యులకూ సుమతీ శతకంలోని నీతులను ఉపదేశిస్తున్నారు.

700 సంవత్సరాల తరువాత కూడా ఇందులోని సూక్తులు నిత్య జీవనానికి సంపూర్ణంగా వర్తిస్తాయి. చెప్పదలచిన విషయాన్ని సూటిగా, కొద్ది పదాలలో చెప్పిన విధానం అత్యద్భుతం. 

మొదటి పద్యంలోనే కవి 

"ధారాళమైన నీతులు నోరూరగ జవులుపుట్ట, ఔరా యనగా, నుడివెద"నని చెప్పుకున్నాడు. 

ఇందుకు పూర్తి న్యాయం చేయగలిగాడు.

.

1840లో సి.పి.బ్రౌన్ సుమతీ శతకాన్ని ఆంగ్లంలోకి అనువదించాడు.

-

ఇప్పటి "సామాజి సృహ" పరంగా ఉన్న అవగాహనతో చూస్తే కొన్ని పద్యాలలో కనిపించే ఆనాటి దృష్టి అసంబద్ధంగా కనిపిస్తుంది. "నమ్మకుమీ వామ హస్తుని"). ముఖ్యంగా స్త్రీల పట్ల, కొన్ని కులాల పట్ల వ్యక్తమైన అభిప్రాయాలు దురాచారాలుగా అనిపిస్తాయి. ("కోమలి నిజము, గొల్ల ని సాహిత్య విద్య" ఉండవని కవి వ్రాశాడు). ఎవరైనా తమ కాలానికి సంబంధించిన అభిప్రాయాలకు బందీలే అని మనం గ్రహించాలి.
http://www.avkf.org/BookLink/book_link_index.phpలో సుమతీ గురించిన సమీక్ష
పద్యాలు, తాత్పర్యాలు[మార్చు]

స్త్రీల ఎడ వాదులాడక
బాలురతో జెలిమిచేసి భాషింపకుమీ
మేలైన గుణము విడువకు
ఏలిన పతి నిందసేయ కెన్నడు సుమతీ!
తాత్పర్యం: స్త్రీలతో ఎప్పుడూ గొడవపడద్దు. చిన్నపిల్లలతో స్నేహం చేసి మాట్లాడవద్దు. మంచి గుణాలను వదలవద్దు. యజమానిని దూషించవద్దు.

సిరి దా వచ్చిన వచ్చును
సలలితముగ నారికేళ సలిలము భంగిన్
సిరి దాఁ బోయిన బోవును
కరిమింగిన వెలగపండు కరణిని సుమతీ!
తాత్పర్యం: సంపద వచ్చినప్పుడు కొబ్బరికాయలోకి నీరు వచ్చిన విధంగా రమ్యంగానే ఉంటుంది. అలాగే పోయినప్పుడు ఏనుగు మింగిన వెలగపండులో గుంజు మాయమైనట్లే పోతుంది.

మేలెంచని మాలిన్యుని
మాలను నగసాలివాని మంగలి హితుగా
నేలిన నరపతి రాజ్యము
నేలఁగలసిపోవుగాని నెగడదు సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఉపకారాన్ని గుర్తుంచుకోని దుర్మార్గుడ్ని, పంచముని, కంసాలివానిని, మంగలిని హితలుగా చేసుకొని పాలించే రాజు రాజ్యము మట్టిలో కలిసి నాశనం అవుతుంది కానీ కీర్తిని పొందదు.

సరసము విరసము కొరకే
పరిపూర్ణ సుఖంబు అధిక బాధల కొరకే
పెరుగుట విరుగుట కొరకే
ధర తగ్గుట హెచ్చుకొరకే తధ్యము సుమతీ!
తాత్పర్యం: హాస్యపు మాటలు విరోధము కొరకే. సంపూర్ణ సౌఖ్యాలు విస్తారమైన బాధల కోసమే. పొడవుగా ఎదుగుట విరిగిపోవడానికే. ధరవరలు తగ్గడం మళ్లీ పెరగడానికే అని మనుషులు తెలుసుకోవాలి.

శుభముల నొందని చదువును
అభినయమున రాగరసము నందని పాటల్
గుభగుభలు లేని కూటమి
సభమెచ్చని మాటలెల్లఁ జప్పన సుమతీ!
తాత్పర్యం: శుభాలు పొందని విద్య, నటన, సంగీత, సామరస్యంతో కూడిన పాటలు, సందడి లేని కలయిక, సభల్లో మెప్పు పొందని మాటలు రుచించవు. చప్పనయినవి.

వేసరవు జాతి కానీ
వీసముఁ దాజేయనట్టి వ్యర్థుడు గానీ
దాసి కొడుకైన గాని
కాసులు గలవాఁడే రాజు గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: నీచ జాతివాడైనా, నిష్ప్రయోజకుడైనా, దాసీ పుత్రుడైనా ధనం కలవాడే అధిపతి

వెలయాలు సేయు బాసలు
వెలయఁగ నగపాలి పొందు, వెలమల చెలిమిన్
గలలోఁన గన్న కలిమియు,
విలసితముగ నమ్మరాదు వినరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: వేశ్య ప్రమాణాలు, విశ్వబ్రాహ్మణుని స్నేహం, వెలమదొరల జత, కలలో చూసిన సంపదలను స్పష్టంగా నమ్మరాదు.

వెలయాలివలనఁ గూరిమి
గలుగదు మరి గలిగెనేని కడతేరదుగా
పలువురు నడిచెడి తెరుపునఁ
బులు మొలవదు మొలిచెనేని బొదలదు సుమతీ!
తాత్పర్యం:పదిమంది నడిచే బాటలో పచ్చగడ్డి మొలవదు. ఒకవేళ మొలిచినా పెరగదు. ఆ విధంగానే వేశ్యవల్ల ప్రేమ లభించదు. ఒకవేళ లభించినా ఎక్కువకాలం నిలవదు.

వీడెము సేయని నోరును
జేడెల యధరామృతంబుఁ జేయని నోరును
బాడంగరాని నోరును
బూడిద కిరవైన పాడు బొందర సుమతీ!
తాత్పర్యం: తాంబూలం వేసుకోని, స్త్రీల అధరామృత పానం చేయని, గానం చేయని నోరు పెంట బూడిద పోసుకొనే గోయితో సమానం సుమా!

వినదగు నెవ్వరుచెప్పిన
వినినంతనె వేగపడక వివరింపదగున్
కనికల్ల నిజము దెలిసిన
మనుజుడే పో నీతిపరుడు మహిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఎవరు ఏం చెప్పినా వినవచ్చు. విన్నా వెంటనే తొందరపడకుండా బాగా పరిశీలన చేయాలి. అలా పరిశీలించి అది నిజమో అబద్దమో తెలుసుకొన్న మనిషే ధర్మాత్ముడు.

వరి పంటలేని యూరును
దొరయుండని యూరు తోడు దొరకని తెరువున్
ధరను బతిలేని గృహమును
అరయంగా రుద్రభూమి యనదగు సుమతీ!
తాత్పర్యం: ధాన్యం పంటలేని గ్రామం, రాజు నివశింపని నగరం, సహాయం దొరకని మార్గం, భర్త (రాజు)లేని గృహం ఆలోచించగా స్మశానంతో సమానమని చెప్పవచ్చు.

వరదైన చేను దున్నకు
కరవైనను బంధుజనుల కడకేగకుమీ
పరులకు మర్మము సెప్పకు
పిరికికి దళవాయితనము బెట్టకు సుమతీ!
తాత్పర్యం: వరద ముంచిన చేనును దున్నవద్దు. కూడు కరవైనను బంధువుల ఇంటికి పోవద్దు. ఇతరులకు రహస్యాల్ని చెప్పవద్దు. పిరికివాడికి సేనానాయక పదవిని ఇయ్యవద్దు.

లావుగలవానికంటెను
భావింపఁగ నీతిపరుఁడు బలవంతుండౌ
గ్రావంబంత గజంబును
మావటివాఁడెక్కినట్లు మహిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: పెద్ద పర్వతమంటి ఏనుగుకంటే చిన్నవాడైన మావటి లోబరుచుకుని ఎక్కుచున్నాడు కనక మావటి గొప్పవాడు. అలాగే శరీరబలం కలవాని కంటే బుద్ధిబలం కలవాడే నిజమైన బలవంతుడు.

రూపించి పలికి బొంకకు
ప్రాపగు చుట్టంబు నెగ్గు పలుకకు మదిలోఁ
గోపించురాజుఁ గొల్వకు
పాపుదేశంబు సొరకు పదిలము సుమతీ!
తాత్పర్యం: సాక్షులతో నిర్ధారణ చేసి అబద్ధాన్ని నిజమని స్థిరపరచడం, ఆప్తబంధువులను నిందించడం, కోపిని సేవించడం, పాపభూమికి వెళ్లడం తగని పనులు. కావున ఈ విషయాల్లో జాగ్రత్తగా ఉండాలి.

రా పొమ్మని పిలువని యా
భూపాలునిఁ గొల్వ ముక్తి ముక్తులు గలవే
దీపంబు లేని ఇంటను
చెవుణికీళ్లాడినట్లు సిద్ధము సుమతీ!
తాత్పర్యం: దీపంలేని ఇంట్లో చేవుణికీళ్లాట ఆడితే ఏవిధంగా ఆనందం కలగదో ఆ విధంగానే రమ్మని కానీ పొమ్మని కానీ చెప్పని రాజును సేవించడం వల్ల జీవమూ లేదు. మోక్షమూ లేదు. వట్టి నిష్ప్రయోజనం.

నాది నొకని వలచియుండగ
మదిచెడి యొక క్రూరవిటుడు మానక తిరుగున్
బొది జిలుక పిల్లి పట్టిన
జదువునె యా పంజరమున జగతిని సుమతీ!
తాత్పర్యం: పిల్లి పంజరాన్ని పట్టుకుంటే ఆ పంజరంలో ఉన్న చిలుక మాట్లాడుతుందా? అలాగే, మనసులో ఒకతన్ని ప్రేమించిన స్త్రీ విటుడు ఎంత బతిమాలినా ప్రేమించదు.

మానఘనుఁ డాత్మధృతిఁ జెడి
హీనుండగువాని నాశ్రయించుట యెల్లన్
మానెడు జలములలోపల
నేనుఁగు మెయి దాఁచినట్టు లెరగుము సుమతీ!
తాత్పర్యం: అభిమాన శ్రేష్టుడు మనోధైర్యం చెడి అల్పుని ఆశ్రయించడం మానెడు నీళ్లలో ఏనుగు తన శరీరాన్ని మరుగుపరచినట్లుండును.

మాటకు బ్రాణము సత్యము
కోటకుఁ బ్రాణంబు సుభట కోటి ధరిత్రిన్
బోటికిఁ బ్రాణము మానము
చీటికిఁ బ్రాణంబు వ్రాలు సిద్ధము సుమతీ!
తాత్పర్యం: నోటిమాటకు సత్యం, పెద్ద దుర్గానికి గొప్ప సైన్య సమూహం, స్త్రీకి అభిమానం, పత్రానికి చేవ్రాలు ముఖ్యమైన ఆధారాలు.

మంత్రిగలవాని రాజ్యము
తంత్రము సెడకుండ నిలచుఁ దరచుగ ధరలో
మంత్రి విహీనుని రాజ్యము
జంత్రపుఁగీలూడినట్లు జరుగదు సుమతీ!
తాత్పర్యం: సమర్థుడైన మంత్రి ఉంటే సామ, దాన, భేద, దండ వంటి ఉపాయాలు పాడుకాకుండా సాగిపోతాయి. అలాంటి మంత్రి లేకపోతే కీలూడిపోయిన యంత్రంలా ముందుకు సాగవు.

మండలపతి సముఖంబున
మెండైన ప్రధానిలేక మెలఁగుట యెల్లన్
గొండంత మదపుటేనుగు
తొండము లేకుండినట్లు తోచుర సుమతీ!
తాత్పర్యం: కొండంత పెద్దదైన ఏనుగు అయినా తొండం లేకపోతే ఎలా శోభావిహీనంగా ఉంటుందో అలాగే, గొప్ప దేశాన్ని పరిపాలించే రాజు దగ్గర సమర్థుడైన మంత్రి లేకపోతే అతని పాలన అంతే శోభావిహీనమవుతుంది.

బలవంతుడ నాకేమని
పలువురితో నిగ్రహించి పలుకుట మేలా
బలవంతమైన సర్పము
చలిచీమల చేత జిక్కి చావదె సుమతీ!
తాత్పర్యం: నేను చాలా బలవంతుడ్ని. నాకేమీ భయం లేదని నిర్లక్ష్యం చేసి విర్రవీగి విరోధం తెచ్చుకోవడం మంచిది కాదు. అది ఎప్పుడూ హాని కలిగిస్తుంది. ఎంతో బలం కలిగిన సర్పం కూడా చలిచీమలకు లోబడి చావడం లేదా?

బంగారు కుదువబెట్టకు
సంగరమునఁ బారిపోకు సరసుఁడవగుచో
నంగడి వెచ్చములాడకు
వెంగలితో జెలిమి వలదు వినురా సుమతీ!
తాత్పర్యం: బంగారు నగలను తాకట్టు పెట్టవద్దు. యుద్ధభూమి నుంచి వెన్నిచ్చి పారిపోవద్దు. దుకాణం నుంచి సరకులు అరువు తెచ్చుకోవద్దు. మూఢునితో స్నేహం చేయవద్దు.

పొరుగున పగవాడుండిన
నిర వొందగ వ్రాతగాఁడె ఏలికయైనన్
ధరఁగాఁపు కొండెమాడినఁ
గరణాలకు బ్రతుకులేదు గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఇంటి పక్కనే శతృవు ఉన్నా, బాగా రాయగలవాడే ప్రభువు అయినా, గ్రామ పెత్తందారు కొండెములు చెప్పేవాడయినా లేఖరుకు జీవితం గడవదు.

పెట్టిన దినములలోపల
నట్టడవులకైనవచ్చు నానార్థములున్
బెట్టని దినములఁ గనకపు
గట్టెక్కిన నేమిలేదు గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: అదృష్టం కలసివచ్చిన రోజుల్లో అడవి మధ్యలో ఉన్నా అన్ని సంపదలూ అక్కడికే వస్తాయి. దురదృష్టం వెన్నాడేటపుడు బంగారు పర్వతాన్ని ఎక్కినా ఏమీ లభించదు.

పులిపాలు దెచ్చిఇచ్చిన
నలవడఁగ గుండెగోసి యరచే నిడినం
దలపొడుగు ధనము బోసిన
వెలయాలికి గూర్మిలేదు వినురా సుమతీ!
తాత్పర్యం: దుస్సాధ్యమైన పులిపాలు తెచ్చి ఇచ్చినా, హృదయాన్ని కోసి అరచేతిలో పెట్టినా, నిలువెత్తు ధనం పోసినా వేశ్యకు నిజమైన ప్రేమ ఉండదు.

పుత్రోత్సాహము తండ్రికి
పుత్రుడు జన్మించినపుడు పుట్టదు, జనులా
పుత్రుని కనుగొని పొగడగ
పుత్రోత్సాహంబు నాడు పొందుర సుమతీ!
తాత్పర్యం: కుమారుడు పుట్టగానే తండ్రికి సంతోషం కలగదు. ప్రజలు ఆ కుమారుడ్ని మెచ్చిన రోజుననే నిజమైన సంతోషం కలుగుతుంది.

పురికిని బ్రాణము కోమటి
వరికిని బ్రాణంబు నీరు వసుమతిలోనం
గరికిని బ్రాణము తొండము
సిరికిని బ్రాణము మగువ సిద్ధము సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఈ లోకంలో పట్టణానికి వైశ్యుడు, వరిసస్యమునకు నీళ్లు, ఏనుగుకు తొండము, ఐశ్వర్యానికి స్త్రీ జీవం ఒసంగుదురు.

పిలువని పనులకు బోవుట
కలయని సతి రతియు రాజు గానని కొలువు
బిలువని పేరంటంబును
వలవని చెలిమియును జేయవలదుర సుమతీ
తాత్పర్యం: పిలవని కార్యక్రమాలకు వెళ్లడం, హృదయంతో కలవని స్త్రీతో సంభోగం, పాలకులు చూడని సేవ, పిలవని పేరంటం, కోరని స్నేహం చేయదగదు.

పాలసునకైన యాపద
జాలింబడి తీర్పఁదగదు సర్వజ్ఞునకుఁ
దే లగ్నిబడగఁ బట్టిన
మేలెరుగునె మీటుగాక మేదిని సుమతీ!
తాత్పర్యం: తేలు నిప్పులో పడినప్పుడు దానిని జాలితో బయటకు తీసి పట్టుకొంటే కుడుతుంది. కానీ మనం చేసే మేలును తెలుసుకోలేదు. అలాగే జాలిపడి మూర్ఖునికి ఆపదలో సహాయం చేయజూస్తే తిరిగి మనకే ఆపకారం చేస్తాడు. కనుక అట్లు చేయరాదు.

పాలను గలిసిన జలమును
బాలవిధంబుననే యుండుఁ బరికింపగ
బాల చవిఁజెరచు గావున
బాలసుఁడగువాని పొందు వలదుర సుమతీ!
తాత్పర్యం: పాలతో కలిసిన నీరు కూడా పైకి పాలలాగే కనపడుతుంది. పరిశీలిస్తే పాల రుచిని చెడగొడుతుంది. అలాగే, చెడ్డవారితో స్నేహం స్వగౌరవాన్ని కూడా పోగొట్టును. కనుక అలాంటి స్నేహం వలదు.

పాటెరుగని పతికొలువును
గూటంబున కెరుకపడని కోమలిరతియు
జేటెత్తజేయు చెలిమియు
నేటికి నెదిరీదినట్టు లెన్నగ సుమతీ
తాత్పర్యం: శ్రమను తెలుసుకోలేని ప్రభువును సేవించడం, కలయికకు తెలివిలేని స్త్రీతో సంభోగం, వెంటనే చెడిపోయేట్లున్న స్నేహం నదీ ప్రవాహానికి ఎదురీదినట్లే.

పలుదోమి సేయు విడియము
తలగడిగిన నాఁటినిద్ర తరుణులయెడలం
బొలయలుక నాటి కూటమి
వెల యింతని చెప్పరాదు వినురా సుమతీ!
తాత్పర్యం: దంతధావనం చేసుకుని, తలంటు పోసుకుని, తాంబూలం వేసుకుని పోయిన నిద్ర, స్త్రీలతో ప్రణయకలహం వచ్చిన రోజు పొందు అత్యంత సౌఖ్యప్రదాలు. వాటి విలువ ఇంతని చెప్పలేము.

పర్వముల సతులఁ గవయకు
ముర్వీశ్వరుకరుణ నమ్మి యబ్బకు మదిలో
గర్వింపనాలి బెంపకు
నిర్వహణము లేనిచోట నిలువకు సుమతీ
తాత్పర్యం: పుణ్యదినాల్లో స్త్రీలతో కలవకుము. ప్రభువుల దయను నమ్మి మనసులో ఉప్పొంగకుము. గర్వంతో విర్రవీగే భార్యను పోషింపకు. సాగుదల లేనిచోట నిలవకు.

పరుల కనిష్టము సెప్పకు
పొరుగిండ్లకు బనులులేక పోవకు మెపుడున్
బరుఁగదిసిన సతి గవయకు
ఎరింగియు బిరుసై సహయము నెక్కకు సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఇతరులకు అప్రియములను పలకవద్దు. పనులు లేక పొరుగిళ్లకు పోవద్దు. ఎప్పుడూ ఇతరులు పొందిన భార్యను కలివవద్దు. తెలిసీ, పొగరుబోతైన గుర్రాన్ని ఎక్కవద్దు.

పరసతుల గోష్టినుండి
పురుషుడు గాంగేయుడైన భువి నిందబడున్
బరుసతి సుశీయైనను
బరుసంగతినున్న నింద పాలగు సుమతీ!
తాత్పర్యం: భూమిపై, పర స్త్రీలతో సరససల్లాపాలు ఆడితే భీష్ముడయినా నిందను ఎదుర్కొనవలసిందే. ఇతర స్త్రీ ఎంత మంచిదయినా పర పురుషునితో స్నేహం చేస్తే అపకీర్తి పాలగును.

పరసతి కూటమి గోరకు
పరధనముల కాసపడకు పరునెంచకుమీ
సరిగాని గోష్టి సేయకు
సిరిచెడి జుట్టంబుకడకుఁ జేరకు సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఇతర స్త్రీలతో కలయికను కోరవద్దు. ఇతరుల భాగ్యానికి ఆశపడకు. ఇతరుల దోషాలను లెక్కించవద్దు. మంచిది కాని సంభాషణ చేయవద్దు. భాగ్యం పోయినప్పుడు బంధువుల వద్దకు చేరకుము.

పరనారీ సోదరుఁడై
పరధనముల కాసపడక పరులకు హితుడైఁ
పరుల దనుఁబొగడ నెగడక
పరుఁలలిగిన నలుగనతఁడు పరముడు సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఇతర స్త్రీలను తోబుట్టువులుగా చూసుకొంటూ, ఇతరుల ధనానికి ఆశపడకుండా, అందరికీ ఇష్టుడై, ఇతరులు పొగుడుతుంటే ఉప్పొంగక, కోపం ప్రదర్శించినప్పుడు బాధ పడకుండా ఉండేవాడే శ్రేష్టుడు.

పనిచేయునెడల దాసియు
ననుభవమున రంభ మంత్రి యాలోచనలన్
దనభుక్తి యెడలఁ దల్లియు
ననఁ దన కులకాంత యుండనగురా సుమతీ!
తాత్పర్యం: భార్య... ఇంటిపనుల్లో దాసిగా, సంభోగ సమయంలో రంభగా, సలహాలిచ్చేటప్పుడు మంత్రిగా, భోజనం పెట్టే సమయంలో తల్లిగా ప్రవర్తించేలా ఉండాలి.

పతికడకుఁ దన్నుగూర్చిన
సతికడకును వేల్పుకడకు సద్గురు కడకున్
సుతుకడకు రిత్తచేతుల
మతిమంతులు చనరు నీతిమార్గము సుమతీ!
తాత్పర్యం: ప్రభువు వద్దకు, భార్య దగ్గరికి, భగవంతుని సన్నిధానానికి, గురువు వద్దకు, కుమారుని దగ్గరకు బుద్ధిమంతులు వట్టిచేతులతో వెళ్లరు. ఇదియే నీతిమార్గము.

పగవల దెవ్వరితోడను
వగవంగా వలదు లేమి వచ్చిన పిదపన్
దెగనాడవలదు సభలను
మగువకు మనసీయవలదు మహిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: భూమిపై ఎవరితోనూ విరోధం మంచిది కాదు. దార్రిద్య్రం వచ్చిన తరువాత విచారింపరాదు. సభలో ఎవరినీ దూషింపరాదు. స్త్రీకి తన హృదయాన్ని తెలియనీరాదు.

నవ్వకుమీ సభలోపల
నవ్వకుమీ తల్లిదండ్రి నాధులతోడన్
నవ్వకుమీ పరసతితో
నవ్వకుమీ విప్రవరుల నయమిది సుమతీ!
తాత్పర్యం: సభల్లో, తల్లిని, తండ్రిని, భర్తను, ఇతరుల భార్యను, బ్రాహ్మణులను చూసి నవ్వరాదు.

నవరస భావాలంకృత
కవితాగోష్ఠియును మధుర గానంబును
నవివేకి కెంతఁజెప్పినఁ
జెవిటికి శంఖూదినట్లు సిద్ధము సుమతీ!
తాత్పర్యం: తొమ్మిది రసాలతోకూడిన మంచి భావాలతో శృంగారింపబడిన కవిత్వ సంబంధ సంభాషణ, కమ్మని సంగీతాన్ని జ్ఞానహీనునకు వినిపించడం, చెవిటి వాని ముందు శంఖం వూదినట్లే.

నరపతుల మేరదప్పిన
దిర మొప్పగ విధవ ఇంట దీర్పరియైనన్
గరణము వైదికుఁడయినను
మరణాంతకమౌనుగాని మానదు సుమతీ!
తాత్పర్యం: రాజు హద్దుమీరి ప్రవర్తించినా, శాశ్వతంగా విధవ ఇంట పెత్తందారైనా, లేఖకుడు నియోగి కాక వైదికుడయినా ప్రాణము మీదికి వచ్చును. తథ్యము.

నవమున బాలుంద్రావరు
భయమునను విషమ్మునైన భక్షింతురుగా
నయమెంత దోసకారియె
భయమే చూపంగవలయు బాగుగ సుమతీ!
తాత్పర్యం: మెత్తని మాటలతో పాలు కూడా తాగరు. భయపెడితే విషాన్నైనా తాగుతారు. మృదుత్వమెప్పుడూ చెడునే కలిగిస్తుంది. కనక చక్కగా భయాన్నే చూపవలయును.

నమ్మకు సుంకరి జూదరి
నమ్మకు మగసాలివాని నటు వెలయాలిన్
నమ్మకు మంగలివానిని
నమ్మకుమీ వామహస్తు నవనిని సుమతీ!
తాత్పర్యం: పన్నులు వసూలు చేసే వానిని, జూదం ఆడేవాడిని, కమసాలివానిని, నటకుని, వేశ్యను, వర్తకుని, ఎడమ చేతితో పనులు చేసేవాడిని నమ్మవద్దు.

నడువకుమీ తెరువొక్కటఁ
గుడువకుమీ శతృనింటఁ గూరిమితోడన్
ముడువకుమీ పరధనముల
నుడువకుమీ యెరులమనసు నొవ్వగ సుమతీ!
తాత్పర్యం: తోడులేకుండా వంటరిగా పోవద్దు. విరోధి ఇంట్లో భుజింపవద్దు. ఇతరుల ధనం దగ్గర ఉంచుకోవద్దు. ఇతరుల మనస్సు బాధపడేట్లు మాట్లాడవద్దు. *ధీరులకుఁ జేయు మేలది
సారంబగు నారికేళ సలిలము భంగిన్
గారవమును మరిమీదట
భూరిసుఖావహము నగును భువిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: బుద్ధిమంతుడికి చేసే మేలు కొబ్బరికాయలోని నీరు వలే శ్రేష్టమైనది, ప్రియమైనది, గొప్ప సుఖానికి స్థానాన్ని ఇచ్చేదీ అగును.

ధనపతి సఖుఁడై యుండియు
నెనయంగా శివుఁడు భిక్షమెత్తగవలసెన్
దనవారి కెంతకల గిన
దనభాగ్యమె తనఁకుగాక తథ్యము సుమతీ!
తాత్పర్యం: గొప్ప ధనవంతుడైన కుబేరుడు మిత్రడుగా ఉన్నా శివునికి బిచ్చం ఎత్తవలసి వచ్చింది. కనుక తాను సంపాదించుకున్న (తన దగ్గరున్న) భాగ్యమే తనకు సహాయపడాలి గానీ తన దగ్గర ఉన్నవారి దగ్గర ఎంత భాగ్యం ఉన్నా నిష్ప్రయోజనం

చేతులకు దొడవు దానము
భూతలనాధులకుఁ దొడవు బొంకమి ధరలో
నీతియ తొడ వెవ్వారికి
నాతికి మానంబు తొడవు నయముగ సుమతీ!
తాత్పర్యం: చేతులకు దానం, పాలకులకు అసత్యం పలకకుండడం, అందరికీ న్యాయం, స్త్రీకి అభిమానం అలంకారాలు.

దగ్గర కొండెము సెప్పెడు
ప్రెగ్గడ పలుకులకు రాజు ప్రియుఁడై మరితా
నెగ్గుఁబ్రజ కాచరించుట
బొగ్గులకై కల్పతరువు బొడచుట సుమతీ!
తాత్పర్యం: మంత్రి చెప్పే చాడీ మాటలకు లోబడి మంచిచెడ్డలు తెలుసుకొనక రాజు ప్రజలను హింసించడం బొగ్గుల కోసం కోరిన కోరికలిచ్చే కల్పవృక్షాన్ని నరికేసుకోవడం వంటిది.

తాను భుజింపని యర్థము
మానవపతిఁ జేరుఁగొంత మరి భూగతమౌఁ
గానల నీఁగల గూర్చిన
దేనియ యెరుఁజేరునట్లు తిరగమున సుమతీ!
తాత్పర్యం: అరణ్యంలో తేనెటీగలు కూడబెట్టిన తేనె కడకి తరుల పాలైనట్లు లోభి నోరు కట్టుకొని కూడబెట్టిన ధనం కొంత ప్రభువుల పాలును, మరికొంత భూమి పాలగును.

తలమాసిన నొలుమాసిన
వలువలు మాసినను బ్రాన వల్లభునైనం
గులకాంతలైన రోఁతురు
తిలకింపఁగ భూమిలోన దిరముగ సుమతీ!
తాత్పర్యం: భూలోకంలో... తలమాసినా, శరీరానికి మురికి పట్టినా, మట్టలు మాసిపోయినా చేసుకొన్న భర్తనయినా ఇల్లాళ్లు ఏవగించుకుంటారు.

తలనుండు విషము ఫణికిని
వెలయంగా దోకనుండు వృశ్చికమునకున్
దలతోఁక యనక యుండును
ఖలునకు నిలువెల్ల విషము గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: పాముకి విషము తలలోను, తేలుకు తోకలోనూ, దుష్టునకు నిలువెల్లా విషం ఉంటుంది.

తములము వేయని నోరును
విమతులతో జెలిమిసేసి వెతఁబడు తెలివిన్
గమలములు లేని కొలకుఁను
హిమధాముఁడు లేని రాత్రి హీనము సుమతీ!
తాత్పర్యం: తాంబూలం వేయని నోరు, దుర్మార్గులతో స్నేహం చేసి బాధపడే బుద్ధి, తామరపూలు లేని చెరువు, చంద్రుడు లేని రాత్రి శోభిల్లవు.

తనవారు లేనిచోటను
జనవించుక లేనిచోట జగడముచోటన్
అనుమానమైన చోటను
మనుజునకును నిలువఁదగదు మహిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: కావాల్సిన చుట్టాలు లేనిచోట, మాట చెల్లుబడికాని ప్రదేశంలో, తగవులాడుకొనేచోట, తనను అవమానించే ప్రదేశాల్లో మానవుడు నిలువరాదు.

తన కలిమి ఇంద్రభోగము
తన లేమియె సర్వలోక దారిద్య్రంబున్
తన చావు జతద్ప్రళయము
తను వలచినదియె రంభ తథ్యము సుమతీ!
తాత్పర్యం: తన ఐశ్వర్యమే దేవలోక వైభవం; తన దారిద్య్రమే సమస్తలోక దారిద్య్రం; తన చావే ప్రపంచానికి ప్రళయం; తాను ప్రేమించినదే రంభ; మనుషులు భావించేది ఈ విధంగానే... ఇది నిజము.

తనయూరి తపసితనమును
దనపుత్త్రుని విద్య పెంపుఁ దన సతి రూపున్
దన పెరటిచెట్టు మందును
మనసున వర్ణింప రెట్టి మనుజులు సుమతీ!
తాత్పర్యం: తన ఊరివాళ్ల తపోనిష్ఠ, కుమారుని విద్యాధిక్యత, భార్య సౌందర్యం, ఇంటి వైద్యాలను ఎవ్వరూ కూడా గొప్పగా వర్ణించి చెప్పరు.

తన కోపమె తన శతృవు
తన శాంతమె తనకు రక్ష దయ చుట్టంబౌఁ
తన సంతోషమె స్వర్గము
తన దుఃఖమె నరకమండ్రు తధ్యము సుమతీ!
తాత్పర్యం: తన కోపమే తనకు శతృవువలే బాధించును. తన శాంతమే తనను రక్షించును. దయయే చుట్టాలవలే సాయపడును. ఆనందమే ఇంద్రలోక సౌఖ్యము. దుఃఖమే నరకం అగును. ఇది నిజం.

తడ వోర్వక యొడలోర్వక
కడువేగం బడచిపడినఁ గార్యంబగునే
తడవోర్చిన నొడలోర్చినఁ
జెడిపోయిన కార్యమెల్ల జేకురు సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఆలస్యాన్ని, శరీర శ్రమను సహించకుండా తొందరపడినా కార్యం కాదు. ఆలస్యాన్ని, శరీర శ్రమను ఓర్చుకొన్నప్పుడే చెడిపోయిన కార్యం కూడా నెరువేరుతుండును.

చేతులకు దొడవు దానము
భూతలనాధులకుఁ దొడవు బొంకమి ధరలో
నీతియ తొడ వెవ్వారికి
నాతికి మానంబు తొడవు నయముగ సుమతీ!
తాత్పర్యం: చేతులకు దానం, పాలకులకు అసత్యం పలకకుండడం, అందరికీ న్యాయం, స్త్రీకి అభిమానం అలంకారాలు.

చుట్టములు గానివారలు
చుట్టములము నీకటంచు సొంపుదలర్పన్
నెట్టుకొని యాశ్రయింతురు
గట్టిగఁ ద్రవ్యంబు గలుగఁ గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: ధనం ఎక్కువగా ఉన్నట్లయితే బంధువులు కాని వారు కూడా మేము మీకు బంధువులమే అంటూ పట్టుదలతో గట్టిగా మనల్ని ఆశ్రయించడానికి వస్తారు.

కొరగాని కొడుకు పుట్టినఁ
కొరగామియె కాదు తండ్రి గుణముల జెరచుం
జెరకు తుద వెన్నుఁపుట్టిన
జెరకునఁ దీపెల్ల జెరచు సిద్ధము సుమతీ!
తాత్పర్యం: చెరకుగెడ చివర వెన్ను పుడితే అది చెరకులోని తీయదనాన్ని ఏ విధంగా పాడు చేస్తుందో అలాగే అప్రయోజకుడైన కుమారుడు పుట్టడం వల్ల ఆ కుటుంబానికి ఉపయోగ పడకపోగా తండ్రికి ఉన్న మంచి పేరును కూడా చెడగొడతాడు.

కోమలి విశ్వాసంబును
బాములతోఁ జెలిమి యన్యభామల వలపున్
వేముల తియ్యఁదనంబును
భూమీశుల నమ్మికలుసు బొంకుర సుమతీ!
తాత్పర్యం: స్త్రీల పట్ల విశ్వాసం, పాములతో స్నేహం, పరస్త్రీల ప్రేమ, వేప చెట్లలో తీయదనం, రాజుల పట్ల నమ్మకం అన్నీ అసత్యాలు.

గడనగల మననిఁజూచిన
నడుగగడుగున మడుఁగులిడుచు రతివలు తమలో
గడ నుడుగు మగనిఁ జూచిన
నడుపీనుఁగు వచ్చెననుచు నగుదురు సుమతీ!
తాత్పర్యం: స్త్రీలు సంపాదన ఉన్న భర్తను చూస్తే అడుగులకు మడుగులు ఒత్తుతారు, పూజిస్తారు. సంపాదన లేని మగడిని చూస్తే నడిచే శవం వచ్చిందని హీనంగా మాట్లాడతారు.

చీమలు పెట్టిన పుట్టలు
పాముల కిరవైన యట్లు పామరుఁడు దగన్
హేమంబుఁ గూడఁబెట్టిన
భూమీశులపాఁ జేరు భువిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: చీమలు పెట్టిన పుట్టలు పాములకు నివాసమైనట్లు అజ్ఞాని కూడబెట్టిన బంగారమంతా రాజుల వశమై పోతుంది.
  • కులకాంత తోడ నెప్పుడుఁ
గలహింపకు వట్టి తప్పు ఘటియింపకుమీ
కలకంఠి కంట కన్నీ
రొలికిన సిరి యింటనుండ నొల్లదు సుమతీ!
తాత్పర్యం: భార్యతో ఎప్పుడూ తగాదా పడవద్దు. ఆమెపై లేనిపోని నేరాలను ఆరోపించవద్దు. ఉత్తమ ఇల్లాలు కంట నీరు కింద పడిన ఇంటిలో లక్ష్మిదేవి ఉండదు.

కూరిమిగల దినములలో
నేరము లెన్నఁడును గలుఁగ నేరవు మఱి యా
కూరిమి విరసంబైనను
నేరములే తోఁచుచుండు నిక్కము సుమతీ!
తాత్పర్యం: పరస్పరం స్నేహం ఉన్న రోజుల్లో నేరాలు ఎప్పుడూ కనిపించవు. ఆ స్నేహం చెడగానే అన్ని తప్పులుగానే కనిపిస్తాయి. ఇది నిజం.

కొంచెపు నరుసంగతిచే
నంచితముగఁ గీడువచ్చు నదియెట్లన్నన్
గించిత్తు నల్లి కుట్టిన
మంచమునకుఁ జేటువచ్చు మహిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: చిన్న నల్లి కుడితే... ఆ నల్లి ఉన్న మంచాన్ని ఎండలో వేయడం, కర్రతో కొట్టడం, మరుగునీళ్లు పోయడం మొదలైన వన్నీ చేస్తాం. నల్లితో స్నేహం చేయడం వల్లే మంచానికే ఈ కష్టాలు. అలాగే అల్పుడైన వాడితో స్నేహం చేస్తే ఎలాంటి వారికైనా ఆపదలు వస్తాయి.

కారణములేని నగవును
బేరణమును లేని లేమ పృథివీస్థలిలో
బూరణము లేని బూరెయు
వీరణములేని పెండ్లి వృధరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: కారణం లేని నవ్వు, నృత్యం (రవిక) లేని స్త్రీ, పూర్ణం లేని బూరె, వీరణం లేని పెళ్లి వ్యర్థాలు.

కాముకుడు దనిసి విడిచిన
కోమలి బరవిటుడు గవయ గూడుట యెల్లన్
బ్రేమమున జెరకు పిప్పికి
జీమలు వెస మూగినట్లు సిద్ధము సుమతీ!
తాత్పర్యం: విటుడు తృప్తిపడేట్లు భోగించి విడిచన కాంతను మరొకడు జారుడు అనుభవించాలని కోరడం చెరకులోని రసాన్ని సంపూర్ణంగా తీసివేసిన తరువాత పిప్పికై చీమలు ముసుకొన్నట్లు ఉండును.

కాదు సుమీ దుస్సంగతి
పోదుసుమీ కీర్తికాంత పొందిన పిదపన్
వాదుసుమీ యప్పిచ్చుట
లేదుసుమీ సతులవలపు లేశము సుమతీ!
తాత్పర్యం: చెడ్డవారితో స్నేహం మంచిది కాదు. కిర్తి వచ్చిన తరువాత అది నశించదు. అప్పు తీసుకోవడం తగవులకు మూలం. స్త్రీల వద్ద ప్రేమ శూన్యం.

కవిగానివాని వ్రాఁతయు
నవరసభావములు లేని నాతుల వలపుం
దవిలి చను పందినేయని
వివిధాయుధ కౌశలంబు వృథరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: కవి కానివాడు రాసిన రచన, తొమ్మిది రసాల స్థితులు తెలియని స్త్రీ ప్రేమ, ముందుపోయే పందిని వెంబడించి కొట్టలేని వాని ఆయుధ విద్యలోని నేర్పరితనం వ్యర్థం.

కసుగాయఁ గరచి చూచిన
మసలక తన యోగరుగాక మధురంబగునా?
పసగలుగు యువతులుండఁగఁ
బసిబాలలఁ బొందువాఁడు పశువుర సుమతీ!
తాత్పర్యం: పక్వానికి వచ్చిన పళ్లను వదిలి పచ్చికాయలను తింటే వగరుగా ఉన్నట్లే, చాతుర్యం గల పడుచులు ఉండగా పసిపాపలను కూడెడు వానికి సుఖము శూన్యము. అలాంటివాడు నిజంగా పశువే.

కరణము సాధై యున్నను
గరి మద ముడిగినను బాము కరవకయున్నన్
ధరదేలు మీటకున్నను
గర మరుదుగ లెక్క గొనరు గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: కరణం నెమ్మదస్తుడైనా, ఏనుగు మదం పోయినది అయినా, తాచుపాము కరవకున్నా, తేలు కుట్టకున్నా ఆశ్చర్యంతో మిక్కిలి తేలికగా చూస్తారు.

కరణము గరణము నమ్మిన
మరణాంతకమౌను గాని మనలేడు సుమీ
కరణము తన సరి కరణము
మరి నమ్మక మర్మమీక మనవలె సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఒక లేఖకుడు మరో లేఖకుని నమ్మితే మరణంతో సమానమైన ఆపదను కొనితెచ్చుకున్నట్లే. అందుకే, లేఖకుడు తనతో సమానమైన మరో లేఖరిని విశ్వసింపక, తన గుట్టును చెప్పక జీవించాలి.

కమలములు నీడఁ బాసినఁ
గమలాప్తుని రశ్మి సోకి కమలినభంగిన్
దమ దమ నెలవులు దప్పినఁ
దమ మిత్రులు శతృలౌట తథ్యము సుమతీ!
తాత్పర్యం: కమలములు పుట్టిల్లయిన నీటిని విడిచిపెట్టి మిత్రుడు అయిన సూర్యుని ఎండ తాకిన వెంటనే కమిలిపోతున్నాయి. అలాగే, మానవులు తమ నివాసాలను విడిచిపెడితే స్నేహితులే శతృలవుతారు.

కప్పకు నొరగాలైనను
సప్పమునకు రోగమైన సతి తులువైనన్
ముప్పున దరిద్రుడైనను
దప్పదు మరి దుఃఖమగుట తథ్యము సుమతీ!
తాత్పర్యం: కప్పకు కాలు విరిగినా, పాముకు రోగం వచ్చినా, భార్య దుష్టురాలైనా, ముసలితనంలో దారిద్య్రం సంభవించినా ఎక్కువ దుఃఖప్రదాలు అవుతాయి.

కనకపు సింహాసనము
శునకముఁ గూర్చుండబెట్టి శుభలగ్నమునఁ
దొనరఁగ బట్టముగట్టిన
వెనకటి గుణమేల మాను వినరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: శుభ ముహూర్తంలో కుక్కను తీసుకొచ్చి బంగారు సంహాసనంపై కూర్చోబెట్టి పట్టాభిషేకం చేసినా, దాని నిజనైజాన్ని ఎలా మానలేదో అల్పునికి ఎంత గౌరవం చేసి మంచి పదవి ఇచ్చినా తన నీచత్వాన్ని వదలలేడు.

కడు బలవంతుడైనను
బుడమిని బ్రాయంపుటాలి బుట్టినయింటం
దడవుండనిచ్చె నేనియు
బడుపుగ నంగడికి దానె పంపుట సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఎంత సమర్థత కలవాడైనా యవ్వనంలో భార్యను చిరకాలం పుట్టింట ఉండనిచ్చినచో తానే స్వయంగా భార్యను వ్యభిచార వృత్తికి దింపినవాడగును.

ఓడల బండ్లును వచ్చును
ఓడలు నాబండ్ల మీద నొప్పుగ వచ్చును
ఓడలు బండ్లును వలెనే
వాడంబడు గలిమిలేమి వసుధను సుమతీ!
తాత్పర్యం: నావలపై బళ్లు, బళ్లపై నావలు వచ్చునట్లే, భాగ్యవంతులకు దారిద్య్రం, దరిద్రులకు భాగ్యం పర్యాయంగా వస్తూంటాయి.

ఒల్లనిసతి నొల్లనిపతి
నొల్లని చెలికాని విడువ నొల్లనివాఁడే
గొల్లండు గాక ధరలో
గొల్లండును గొల్లడౌను గుణమున సుమతీ!
తాత్పర్యం: తన్ను ప్రేమించని భర్యను, యజమానిని, స్నేహితుడ్ని విడిచి పెట్టడానికి అంగీకరించనివాడే వెర్రి గొల్లవాడు గానీ జాతిచేత గొల్లవాడైనంత మాత్రాన గుణాల్లో వెర్రి గొల్లవాడు కాదు.

ఒకయూరికి నొక కరణము
నొక తీర్పరియైనఁ గాక వొగిఁదరుచైనం
గకవికలు గాక యుండునె
సకలంబును గొట్టువడక సహజము సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఒక గ్రామానికి ఒక లేఖరి, ఒక ధర్మాధికారి ఉండాలి. అలాకాక ఎక్కువమంది అయితే అనేక గందరగోళాలు పుట్టి సమస్తం చెడిపోవుట సహజము.

ఏరకుమీ కసుగాయలు
దోరకుమీ బంధుజనుల దోషముసుమ్మీ
పారకుమీ రణమందున
మీరకుమీ గురువులాజ్ఞ మేదిని సుమతీ!
తాత్పర్యం: భూమిపై... పచ్చికాయలు ఏరి తినకు. చుట్టాలను దూషించకు. యుద్ధం నుంచి వెనుతిరిగి పారిపోకు. పెద్దల ఆజ్ఞలను జవదాటకు సుమా!

ఎప్పుడు సంపద కలిగిన
అప్పుడె బంధువులు వత్తురది యెట్లన్నన్
దెప్పలుగ జెరువునిండిన
గప్పలు పదివేలు చేరు గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: చెరువు నిండా నీరు చేరగానే వేలకొద్దీ కప్పలు అందులో చేరునట్లే సంపద కలిగిన వారి వద్దకే బంధువులు ఎక్కువగా జేరుకొందురు.

ఎప్పుడు దప్పులు వెదకెడు
నప్పురుషుని కొల్వ గూడ దదియెట్లన్నన్
సర్పంబు పడగనీడను
గప్పవసించిన విధంబు గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: నల్లతాచు నీడలో నివశించే కప్ప బతుకు ఎంత అస్థిరమో ఆవిధంగానే ఎప్పుడూ తప్పులు వెతికే యజమానిని సేవిచే వాడి బతుకూ ప్రాణభయంతో కూడినదే సుమా!

ఉపకారికి నుపకారము
విపరీతముగాదు సేయ వివరింపంగా
అపకారికి నుపకారము
నెపమెన్నక సేయువాడు నేర్పరి సుమతీ!
తాత్పర్యం: మేలు చేసిన వానికి మేలు చేయుట గొప్ప కాదు. హాని చేసిన వానికి అంతకుముందు వాడు చేసిన దోషాలను లెక్కచేయక ఉపకారం చేసేవాడే నేర్పరి.

ఉదకము ద్రావెడు హయమును
మదమున నుప్పొంగుచుండు మత్తేభంబున్
మొదవుకడ నున్న వృషభము
జదువని యా నీచుకడకుఁ జనకుర సుమతీ!
తాత్పర్యం: నీరు తాగే గుర్రం దగ్గరకు, కొవ్వుతో విజృంభించే మదపుటేనుగు దగ్గరకు, ఆవు దగ్గర ఉన్న ఆబోతు వద్దకు, విద్యనేర్వని అల్పుని దగ్గరకు వెళ్లకుము.

ఉత్తమ గుణములు నీచు
కెత్తెర గునగలుగనేర్చు నెయ్యడలం దా
నెత్తిచ్చి కరగిపోసిన
నిత్తడి బంగారుమగునె ఇలలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: బంగారానికి సమానమైన ఎత్తు ఇత్తడిని తీసుకొని ఎన్నిసార్లు కరిగించిపోసినా బంగారం ఎట్లు కానేరదో అదేవిధంగా లోకంలో నీచునకు ఎక్కడా ఏ విధంగానూ మంచి గుణాలు కలగవు.

ఉడుముండదె నూరేండ్లును
బడియుండదె పేర్మి బాము పదినూరేండ్లున్
మడుపునఁ గొక్కెర యుండదె
కడు నిల బురుషార్థపరుడు గావలె సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఉడుము నూరేళ్లు, పాము పది వందల ఏళ్లు, కొంగ చెరువులో చిరకాలం జీవిస్తున్నాయి. వాటి జీవితాలన్నీ నిరుపయోగాలే. మానవుని జీవితం అలా కాక ధర్మార్థకామమోక్షాసక్తితో కూడినది కావాలి.

ఇమ్ముగఁ జదువని నోరును
అమ్మాయని పిలిచి యన్నమడుగని నోరున్
దమ్ములఁ బిలువని నోరును
గుమ్మరిమను ద్రవ్వినట్టి గుంటర సుమతీ!
తాత్పర్యం: ఇంపుగా పఠింపని నోరు, అమ్మా అని పిలిచి అన్నం అడగని నోరు, తమ్ముడూ అని పిలవని నోరు కుమ్మరివాడు మన్ను తవ్విన గోయితో సమానం సుమా!

ఆఁకొన్న కూడె యమృతము
తాఁకొందక నిచ్చువాఁడె దాత ధరిత్రిన్
సోఁకోర్చువాఁడె మనుజుఁడు
తేఁకువగలవాఁడె వంశ తిలకుఁడు సుమతీ!
తాత్పర్యం: లోకంలో ఆకలి వేసినప్పుడు అన్నమే అమృతము, బాధ పొందకుండా ఇచ్చువాడే దాత, ఆవేశాన్ని ఓర్చుకొనేవాడే మానవుడు, ధైర్యం కలవాడే వంశశ్రేష్ఠుడు.

అల్లుని మంచితనంబును
గొల్లని సాహిత్యవిద్య, కోమలి నిజమున్
బొల్లున దంచిన బియ్యముఁ
దెల్లని కాకులును లేవు తెలియర సుమతీ!
తాత్పర్యం: అల్లుడి మంచితనం, గొల్లవాని పాండిత్యజ్ఞానం, ఆడదానియందు నిజం, పొల్లు ధాన్యములో బియ్యం, తెల్లని కాకులూ లోకములో ఉండవు.

అప్పుగొని సేయు విభవము
ముప్పునఁ బ్రాయంపుటాలు మూర్ఖుని తపమున్
దప్పురయని నృపురాజ్యము
దెప్పరమై మీఁదఁ గీడు దెచ్చుర సుమతీ!
తాత్పర్యం: రుణము తెచ్చుకొని అనుభవించు సౌఖ్యము, ముసలితనంలో పడుచు భార్య, తప్పులను కనిపెట్టని రాజు రాజ్యము సహింపరానివి. చివరకు హాని కలిగించేవి.

అడియాస కొలువుఁ గొలువకు
గుడిమణియము సేయఁబోకు కుజనులతోడన్
విడువక కూరిమి సేయకు
మడవినిఁదో డరయఁకొంటి నరుగకు సుమతీ!
తాత్పర్యం: వృథా ప్రయాస అగు సేవను చేయకుము. గుడి ధర్మకర్తృత్వమును చేయకుము. చెడ్డవారితో స్నేహము చేయకుము. అడవిలో సహాయం లేకుండా ఒంటరిగా పోకుము.

అడిగిన జీతంబియ్యని
మిడిమేలపు దొరనుగొల్చి మిడుకుటకంటెన్
వడిగల యెద్దుల గట్టుక
మడి దున్నుకు బ్రతుకవచ్చు మహిలో సుమతీ!
తాత్పర్యం: అడిగినప్పుడు జీతమును ఈయని గర్వి అయిన ప్రభువును సేవించి జీవించుట కంటే, వేగముగా పోగల ఎద్దులను నాగలికి కట్టుకుని పొలమును దున్నుకొని వ్యవసాయం చేసుకోవడం మంచిది.

అక్కరకు రాని చుట్టము
మ్రొక్కిన వరమీని వేల్పు మోహరమునఁదా
నెక్కినఁ బారని గుర్రము
గ్రక్కున విడువంగ వలయుఁ గదరా సుమతీ!
తాత్పర్యం: అవసరమునకు పనికిరాని చుట్టమును, నమస్కరించి వేడిననూ కోరిక నెరవేర్చని భగవంతుని, యుద్ధ సమయమున ఎక్కినప్పుడు ముందుకు పరిగెత్తని గుర్రమును వెంటనే విడిచిపెట్టవలయును.

శ్రీరాముని దయచేతను
నారూఢిగ సకలజనులు నౌరాఁయనగా
ధారాళమైన నీతులు
నోరూరఁగఁ జవులుపుట్ట నుడివెద సుమతీ!
తాత్పర్యం: మంచిబుద్ధి గలవాడా! శ్రీరాముని దయవల్ల నిశ్చయముగా అందరు జనులనూ శెభాషని అనునట్లుగా నోటి నుంచి నీళ్లూరునట్లు రసములు పుట్టగా న్యాయమును బోధించు నీతులను చెప్పెదను.